مطالعه ساختاری و ترکیب شیمیایی خشتهای تاریخی ‌ساختارهای معماری ‌بجای مانده در منطقه برج افغان ‌سیستان

Abstract

عماری خشت و گلی در خاورمیانه، به‌ویژه ایران، به‌دلیل اقلیم خشک و فراوانی رسوبات خاکی، سابقه‌ای کهن و تداومی ‏طولانی دارد. شواهد باستان‌شناختی در ‏شرق و جنوب شرق ایران، از جمله منطقه سیستان و محوطه‌هایی چون شهر ‏سوخته، دهانه غلامان و زاهدان کهنه، استمرار این فناوری را از پیش از تاریخ تا ‏دوره‌های اسلامی نشان می‌دهد. با وجود ‏این پیشینه، مطالعات آزمایشگاهی دقیق بر مصالح خشت و گلی بناهای تاریخی این منطقه محدود است. هدف این ‏‏پژوهش، شناسایی ساختار و تعیین ترکیب شیمیایی خشت‌های تاریخی دوران اسلامی منطقه ربض شهر زاهدان کهنه، ‏به‌منظور فراهم‌سازی مبنایی علمی برای ‏بررسی شرایط مصالح و پشتیبانی از تصمیم‌گیری‌های حفاظت و مرمت بناهای ‏خشتی است. بدین منظور، مجموعه‌ای از خشت‌های تاریخی محدوده برج افغان با ‏روش‌های آزمایشگاهی استاندارد شامل ‏فلورسانس پرتوی ایکس (‏XRF‏)، پراش پرتوی ایکس (‏XRD‏)، آزمون تیتراسیون و سنجش درصد سولفات به روش ‏‏وزن‌سنجی مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد خشت‌ها از خاک محلی، آبرفتی و ناهمگن با ترکیب رسی–سیلیسی و ‏عدسی‌های کربناته و ژیپسی ساخته ‏شده‌اند. حضور فازهایی چون کوارتز، فلدسپات‌ها، کلسیت، دولومیت، مسکوویت و ‏مونت‌موریلونیت، همراه با پراکنش گسترده کربنات کلسیم (۹ تا ۴۰٫۵٪) و ‏سولفات کلسیم (۰٫۲۶ تا ۱٫۴٪)، بیانگر ‏ناهمگنی ترکیب اولیه و پتانسیل واکنش‌پذیری مصالح در برابر عوامل رطوبتی و نمکی است. یافته‌ها بر لزوم توجه به ‏‏ملاحظات حفاظتی و انجام بررسی‌ها و آزمون‌های تکمیلی پیش از هرگونه اقدام تحکیمی دلالت دارد. این مطالعه با ارائه ‏داده‌های شیمیایی و کانی‌شناسی، ‏چارچوبی مقدماتی برای پشتیبانی علمی از تصمیم‌گیری‌های حفاظت و مرمت بناهای ‏خشتی منطقه فراهم می‌کند و نقش شناخت ترکیب مصالح را در ارزیابی ‏شرایط پایداری آن‌ها برجسته می‌سازد.‏