اقامتگاه‌های بوم‌گردی و دگرش سکونتگاه‌های روستایی مقصد: زمینه‌ای برای برنامه‌ریزی هوشمند در خراسان جنوبی

چکیده مقاله

خستگی ناشی از زندگی شهری و میل انسان به تجربه آرامش در بستر طبیعی، موجب گرایش روزافزون شهرنشینان به اقامت‌های کوتاه‌مدت در روستاهای گردشگرپذیر شده است. این موج جدید که با هدف حضور در اقامتگاه‌های بوم‌گردی در عرصه روستایی شکل یافته، پیامدهای چندوجهی ساختاری و کارکردی در سکونتگاه‌های مقصد به دنبال داشته است؛ برخی از آنها در قالب تحولات فضایی بازنمایی شده و برخی دیگر نیز زمینه‌ساز تحولات آتی است. در این تحقیق کوشش شده با رویکردی کلان‌نگر در سطح سکونتگاه‌های روستایی مقصد بوم‌گردها در خراسان جنوبی، میزان اثرات پدیده‌ی بوم‌گردی روستایی در ابعاد تحولات و دگرش‌های فضایی تحلیل شود تا بنیانی منطقی برای برنامه‌ریزی‌های هوشمندانه در آینده فراهم آید. از نظر ماهیت، پژوهش کاربردی و از نظر روش، توصیفی–تحلیلی است. جامعه آماری شامل ۲۴ اقامتگاه بوم‌گردی با بیش از پنج سال سابقه فعالیت در ۱۲ روستای منتخب استان خراسان جنوبی و در سطح خانوار ۲۰۳ نمونه به‌صورت تصادفی برای تکمیل پرسشنامه انتخاب شد. نتایج نشان داد اقامتگاه‌های بوم‌گردی در روستاها نقش مؤثری در تحول کالبدی، اقتصادی و اجتماعی روستاهای مقصد داشته‌اند. در بعد کالبدی معماری اصیل اقامتگاه‌ها و زیباسازی اماکن عمومی و تاریخی، تعریض و اصلاح معابر بیشترین جلوه را دارد. در بعد اقتصادی، رشد کسب‌وکارهای مرتبط با نیاز گردشگران، افزایش مشارکت زنان در تولیدات خانگی مانند غذاهای سنتی و صنایع‌دستی محلی، و تنوع منابع درآمدی عمده‌ترین پیامدها محسوب می‌شوند. در بعد اجتماعی نیز، تقویت هویت مکانی، توجه مضاعف به ارزش‌های طبیعی و فرهنگی، احیای آیین‌ها و سنت‌های بومی و ارتقای روحیه مشارکت‌جویی و کار جمعی در میان روستاییان مشهود است. بدینسان، پایابی بوم‌گردی در قلمرو سکونتگاه‌ها را می‌توان از عوامل مهم در تحولات ساختاری و کارکردی فضا دانست که به طور مستقیم و غیرمستقیم دارای تبعات چندگانه است و می‌تواند به عنوان یکی از راهبردهای تجویزی نظام مدیریت توسعه فضا در برنامه‌ریزی برای احیا و توسعه روستایی باشد.