باورها و آیین‌های مرتبط با درخت در اساطیر و فرهنگ عامۀ ایران

Abstract

درخـت بـرای بشـر نمـادی از جاودانگـی و خردمنـدی بـوده اسـت. ایـران دارای یکـی از کهن تریـن فرهنگ هایــی اســت کــه در آن، درخــت به عنــوان موجــودی مقــدس، مــورد احتــرام بــوده و کارکردهــای آیینــی بســیار داشــته اســت. اســاطیر و تاریــخ ایــران پــر از رویدادهــا و آیین هایــی اســت کــه بــه تقــدس درخــت بازمی گــردد. امــروزه بــا وجــود غلبــۀ نســبی مدرنیتــه زندگــی در ایــران از یک ســو و مخالفــت مذهــب اســالم بــا باورهــای عامیانــه از ســوی دیگــر، همچنــان در اغلـب نقـاط ایـران درختـان مقدسـی وجـود دارنـد کـه کارکردهـای ویـژۀ خـود را حفـظ کرده انـد، به گونـه ای کـه می تـوان گفـت هیـچ دهسـتانی در ایـران وجـود نـدارد کـه از درخـت یـا درختـان مقــدس خالــی باشــد. مشــهورترین درختــان مقــدس در باورهــای عامیانــۀ مــردم ایــران عبارت انــد از: سـرو، چنـار، نخـل، پسـته کوهـی )بنـه(، نفـوس، تـوت، گـردو، زالزالـک، بـادام کوهـی، زیتـون، گودگــز، ســدر، آزاد، تــاوی، انگــور و کاج. اغلــب ایــن درختــان یــا میــوه دار هســتند یــا خــواص دارویــی دارنــد و بــه دالیــل اقتصــادی یــا پزشــکی در زندگــی انســان ها نقشــی حیاتــی یافته انــد. انـواع ایـن درختـان بـه دلیـل تنـوع جغرافیایـی در ایـران بسـیار زیـاد اسـت؛ امـا بـا وجـود تنـوع درختــان، کارکردهــا، آیین هــا و باورهــای مرتبــط بــا آن هــا در همــۀ ایــران مشــترک اســت. ایــن باورهــا را می تــوان در 8 محــور زیــر بررســی نمــود: .1 بهشــتی بــودن؛ .2 خــدا، پادشــاه یــا ســید بـودن؛ .3 عملکردهـای جادویـی؛ .4 کیفرهـای آسـیب رسـاندن و قطـع درختـان؛ .5 تقـدس درختـان در زمان هــای مقــدس؛ .6 تقدیــم پیشــکش و قربانــی بــه درخــت؛ .7 بدشــگونی درختــان و .8 انسـان پنداری درخـت. بـا بررسـی ایـن مـوارد ایـن نتیجـه حاصـل شـده اسـت کـه بـه دلیـل عمـق فرهنگــی و نیــز اقلیــم جغرافیایــی خشــک در ایــران، درخــت اهمیــت ویــژه ای دارد به طوری کــه نقــش و کارکــرد توتــم را در ایــران ایفــا می کنــد و بــه مرحلــه تقــدس و پرســتش می رســد. ایــن پژوهــش بــر اســاس یافته هــای میدانــی نگارنــده و منابــع کتابخانــه ای فراهــم آمــده اســت.