پایداری هیدرومتریال و پیکربندی‌های مورفولوژیک مظهر قنوات در خراسان جنوبی

Abstract

کاهش منابع آب زیرزمینی در مناطق خشک، ضرورت بازخوانی نقش مظهر قنات را در پایداری سازه‌ای و اجتماعی دوچندان کرده است. این پژوهش با هدف واکاوی اثرات مداخله کالبدی بر عملکرد مظهر، به ارزیابی ۱۰ قنات شاخص در استان خراسان جنوبی می‌پردازد. داده‌های حاصل از ۳۹ پرسش‌نامه در پانل خبرگان و بهره‌برداران، از طریق آزمون‌های ناپارامتریک شاپیرو-ویلک، کروسکال-والیس و ضریب اسپیرمن در محیط Python و SPSS تحلیل شد. برای کمی‌سازی ادراکات، سه شاخص ادراک ایمنی (SPI)، پایداری هیدرومتریال (HMSI) و اصالت کالبدی (HI) در بازه ۱ تا ۵ فرموله‌ شدند. تحلیل استنتاجی فواصل اطمینان ۹۵٪ نشان داد فرم‌های مسقف و اتاقک‌دار با ارتقای معنادار شاخص SPI، بیشترین میزان امنیت روانی-فیزیکی و کمترین پراکندگی نظرات را نسبت به ساختارهای روباز دارند. ارزیابی مقایسه‌ای شاخص پایداری هیدرومتریال بیانگر برتری آماری مصالح سنتی (سنگ و ساروج) در پایداری فنی-اقلیمی است؛ درحالی‌که ورود مصالح مدرن (بتن و سیمان) با وجود صعود در زیرشاخص دوام، افت شدیدی در شاخص اصالت کالبدی (HI < 2.5) ایجاد کرده و تضاد ساختاری میان دوام و هویت میراثی را آشکار می‌سازد. آسیب‌شناسی مدیریتی نشان داد رهاشدگی عملکردی، فقدان نگهداری پیشگیرانه و مرمت‌های ناسازگار، عوامل کلیدی انتقال قنوات به وضعیت شکننده هستند. یافته‌های این ارزیابی چندمتغیره تأکید می‌کند که پایداری کل‌نگر سامانه‌های آبی سنتی، مستلزم گذر از نگاه تک‌بعدی سازه‌ای و اتخاذ رویکرد «مدیریت یکپارچه پایداری قنات» جهت موازنه میان بهسازی کالبدی و احیای اصالت میراثی است.