نقدی بر رویکردهای باستان شناسانه در مطالعه هندسه معماری ایرانی

Abstract

نگارش آثار اولیه پیرامون معماری ایرانی توسط شرق شناسان با رویکردهای عمدتا باستان شناسی، تأثیر بسیار چشمگیری بر پژوهش های بعدی در زمینه ی شناخت ما از معماری ایرانی داشته است. وزن اولیه ی رویکرد باستان شناسی به عنوان پایه ای برای پژوهش های بعدی و عدم توجه به رویکردهای دیگر در پارادایم های مختلف، موانعی را در مطالعه، شناخت و فهم آثار معماری ایرانی به ویژه برای دانشجویان ایجاد کرده است. تبیین ساختاری این معضل، هدف این نوشتار است. این نوشتار بر آن است تا به تبارشناسی استراتژیها و رویکردهای باستان شناسی در مطالعه ی الگوهای هندسی به عنوان نمونه موردی بپردازد تا از پس این تحلیل، فضاهای غفلت شده و عرصه های تحقیقی وسیعی که در این زمینه باقی مانده است، معرفی گردد. لذا ابتدا رویکردها و مبانی فکری مطالعه ی باستان شناسانه ی معماری ایرانی، با رویکرد استدلال منطقی بررسی میشوند. به چالش کشیدن و نقد تأثیرات این رویکرد در شناخت از الگوهای هندسی معماری ایرانی گام های بعدی این نوشتار است. با این امید که بتوان با نقد و بررسی رویکردهای موجود و تفکیک آنها، از یکسو به جریان شناسی رویکردهای مطالعاتی موجود معماری ایرانی و از سوی دیگر شکل گیری رویکردهای نوین پسِ آن مورد نقد بیشتر قرار گیرد. بر اساس چهارچوب نظری پژوهش، سطوح اصلی ساماندهی هندسه در معماری شناسایی شدند، که عبارتاند از: سامان دهنده ی فرم و کالبد، فضا، مکان و امر قدسی. براساس نتایج پژوهش رویکردهای مطالعاتی باستان شناسانه صرفاً هندسه را سامان دهنده ی فرم و در کالبد دیده اند، در حالی که سامان دهی هندسه در معماری طیفی از ماده تا امر قدسی را دربرمی گیرد. نویسندگان بر این باورند که نگرش شکل گرایی به هندسه می تواند نتیجه ی نگاه اولین پژوهش های شرق شناسان غربی با رویکرد باستان شناسانه بوده باشد