بررسی تاریخی اثرات زیست محیطی مصرف زغال چوب در خراسان (دوره قاجار و پهلوی)

چکیده مقاله

تامین سوخت یکی از نیازهای مهم بشر بوده که در هر دوره با مواد خاصی تامین می¬شود. ابتدا به شکل سنتی از هیزم استفاده می-شد. سپس زغال چوب، زغال سنگ و سوخت¬های فسیلی تامین¬کننده انرژی بودند. زغال چوب یکی از مهمترین سوخت¬ها تا نیم قرن اخیر بود. استفاده گسترده از آن مستلزم وجود پوشش گیاهی مناسب بود، ولی کثرت استفاده از آن اثرات مخرب زیست محیطی برجای می-گذاشت. خراسان اگرچه از لحاظ پوشش جنگلی چندان غنی نبود ولی جنگل¬های پراکنده اُرس، سرو و پسته در شمال خراسان و جنگل-های طاق و بنه در کیبرکوه، اطراف بیرجند و طبس وجود داشت که مهمترین منبع تامین زغال چوب بودند. استفاده گسترده از زغال چوب از اواخر دوره قاجار بر پوشش گیاهی منطقه اثر گذاشت. مساله اصلی پژوهش حاضر این است که استفاده از زغال چوب در خراسان دوره قاجار و پهلوی چه اثرات زیست محیطی به دنبال داشت؟ و چه اقداماتی برای حفظ این منابع صورت گرفت؟ مقاله حاضر به سبک پژوهش¬های تاریخی با شیوه کتابخانه¬ای براساس گزارش منابع تاریخی، مطبوعاتی و اسناد انجام گرفته¬است. یافته¬های پژوهش نشان داد استفاده بی¬رویه از زغال چوب در شهرهای بزرگ مشهد و بیرجند پوشش گیاهی جنگلی منطقه وسیعی از شمال خراسان از بجنورد تا سرخس و اطراف بیرجند و طبس را تقریباً از بین برد. تدوین قوانین برای حفاظت جنگل¬ها، سوخت¬های جایگزین، اصلاح شیوه¬ زغال¬گیری و جلوگیری از سوءاستفاده در صدور مجوز مهمترین اقدامات عملی برای حفظ جنگل¬ها بود و عملاً از زمان تاسیس جنگلبانی در سال 1338ش. محدویت¬هایی برای زغال¬سوزی اجرا شد.