بررسی نسخه¬های چاپ سنگی خاوران نامه ابن حسام خوسفی

چکیده مقاله

چاپ سنگی از اوایل دوره قاجار به ویژه زمان فتحعلی شاه در ایران رواج یافت و باعث انتشار متون خطی شد. این شیوه جدید نشر زمینه ساز ورود کتاب های پرطرفدار در میان جامعه شد. خاوران نامه ابن حسام خوسفی یکی از متونی حماسی بود که به شکل منظوم درباره جنگ¬های حضرت علی(ع) متاثر از شاهنامه فردوسی در سال 730ق. سروده شد و در دوره تیموری مصور شد. نسخ خطی خاوران¬نامه با ورود صنعت چاپ به ایران بارها به صورت چاپ سنگی انتشار یافت. ولی تاکنون درباره این چاپ¬ها و ویژگی¬های آنها پژوهشی صورت نگرفته¬است. هدف پژوهش حاضر این است که چاپ¬های سنگی خاوران نامه را از نظر محتوا، مضمون، ویژگی¬های چاپ و ناشر مورد مطالعه قرار دهد و مشخص سازد این کتاب ها چه ویژگی هایی دارند و توسط چه کسانی و در کجا چاپ شده¬اند؟ این پژوهش به روش تاریخی براساس مطالعات کتابخانه¬ای براساس چاپ¬های سنگی کتابخانه آستان قدس رضوی و کتابخانه ملی ایران انجام گرفت. نتیجه این بررسی نشان داد از اوایل دوره قاجار اشعار خاوران نامه به نثری با ادبیات قهوه¬خانه¬ای و عامیانه متناسب با نقالی برگردانده و از سال 1275ق. به صورت چاپ سنگی منتشر شد. سپس طی یک قرن بیش از 16 بار در تهران، اصفهان و بمبئی منتشر گردید. در ایران خاوران¬نامه ها به شکل منثور و در لاهور و پیشاور به شکل منظوم به صورت چاپ سنگی منتشر شدند. ویژگی¬ بارز خاوران¬نامه¬های منثور مصور بودن آن است که توسط تصویرگران مختلفی با سبک قاجاری انجام گرفته ولی نوع منظوم آن فاقد تصویر هستند. بیشتر خاورنامه های چاپ شده در ایران توسط خوانساری¬ها و سپس محمدعلی وزیری انجام شده¬است.