تغییرات مالکیت زمین در سواد(عراق) در دوره اولیه فتوحات مسلمانان

چکیده مقاله

سقوط ساسانیان ساختارهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه ایران را دگرگون کرد. تغییر مالکیت زمین یکی از نتایج این سقوط بود. با وجود اهمیت این موضوع تاکنون به تغییر مالکیت زمین پس از فتوحات مسلمانان در منطقه¬ای نظیر سواد(عراق) کمتر پرداخته شده¬است. به همین جهت مشخص نیست چه نوع زمین¬هایی در سواد وجود داشت؟ این زمین¬ها بعد از تسلط مسلمانان دچار چه تغییراتی شدند؟ چه عواملی موثر بر تغییر مالکیت زمین¬ها بود؟ و چه چالش-هایی در این زمینه وجود داشت؟ در این پژوهش که براساس منابع کهن قرون اولیه اسلامی و به روش پژوهش¬های تاریخی و با رویکرد توصیفی و تحلیلی انجام گرفته، تلاش شده به سئوالات فوق در دوره اولیه فتوحات خصوصا در دوره سه خلیفه اول پاسخ دهد. نتیجه پژوهش نشان می¬دهد در سواد مالکیت¬های مختلف خالصه، تیول، موقوفه، شخصی، بطایح و موات وجود داشته که پس از پیروزی مسلمانان بجز اراضی مفتوحه به صلح که بدون تغییر ماند، بقیه زمین¬ها مالکیت آنها دچار تغییر و به صوافی، وقف، اقطاع و اراضی خراجی تبدیل شدند. البته تصمیم هر یک از خلفا در این زمینه متفاوت بود که در این پژوهش به تفسیر به بررسی تغییر مالکیت این زمین¬ها و سیاست¬های متفاوت هر یک از سه خلیفه اولیه در این باره خواهیم پرداخت.