جایگاه تجار مشهد در تاسیس و تداوم فعالیت مدارس نوین (1308-1330ق.)

چکیده مقاله

مدارس نوین در مشهد از اواخر دوره‌ی قاجار، با وجود چالش¬های فرهنگی ـ اجتماعی، شروع به فعالیت کردند. تجار نقش مهمی در تأسیس و تداوم فعالیت این نهادهای فرهنگی داشتند. برخی از آنان تحول‌خواه و موثر بر تحولات فرهنگی و سیاسی جامعه بودند و به خاطر مسافرت به روسیه، قفقاز و اروپا اهمیت آموزش نوین را درک کردند. همچنین شرایط مالی به آنان امکان داد به صورت فردی و گروهی نقش موثری در ایجاد مدارس نوین ایفا کنند. با وجود این، نقش موثر تجار در امر آموزش تاکنون مورد بررسی قرار نگرفته¬است؛ از این¬رو، پژوهش حاضر به شیوه‌ی توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر مطبوعات و کتابچه‌ی‌ جمع و خرج مدارس خیریه مشهد به این موضوع اختصاص یافته است. نویسندگان به دنبال پاسخگویی به این پرسش‌ها هستند که تجار مشهد چه جایگاهی در تأسیس مدارس نوین داشتند؟ شیوه‌ی حمایت آنان چگونه بود؟ چهره¬های شاخص در این زمینه چه کسانی بودند؟ نتایج حاصل نشان می‌دهد تجار با کمک¬های مالی خود نقش کلیدی در تأسیس مدارس نوین مشهد داشتند؛ برخی از آنان نظیر محمدعلی مدیر، حاج اسدالله خامنه، معین-التجار و رئیس¬التجار در تأسیس مدارس همت، مظفری، معرفت و معینیه نقش داشتند. تجار در قالب انجمن خیریه‌ی سعادت به تأسیس و تداوم فعالیت چهار مدرسه‌ی رحیمیه، اتحادیه، علمیه و معرفت نیز کمک کردند؛ حاج عبدالرحیم صراف از چهره¬های موثر در این انجمن بود؛ علاوه بر آن، مدارس احمدی، صناعی و ضیاء نیز توسط تجار تأسیس شد. تجار مشهد با پرداخت اعانه، مستمری، شهریه و در اختیار قراردادن اماکن آموزشی به تأسیس و تداوم فعالیت مدارس نوین کمک کردند.