واکاوی چالش‌ها و ارائه راهکارهای سیاستی در بحران حکمرانی آب (مطالعه موردی: استان خراسان جنوبی)

Abstract

بحران آب در مناطق خشک ایران، اگرچه تحت‌تأثیر تغییر اقلیم است، اما شواهد نشان می‌دهد که ماهیتی عمدتاً حکمرانی‌محور دارد. پژوهش حاضر با هدف واکاوی آسیب‌های ساختاری نظام مدیریت آب در استان خراسان جنوبی و تدوین نقشه راه سیاستی انجام شده است. روش‌شناسی پژوهش مبتنی بر رویکرد ترکیبی (Mixed-Methods) است؛ ابتدا وضعیت تنش آبی با تحلیل روند داده‌های ۳۰ساله اقلیمی و هیدرولوژیکی تبیین شد و سپس با بهره‌گیری از مدل تلفیقی AHP-TOPSIS و تحلیل شبکه اجتماعی (SNA)، چالش‌ها ریشه‌یابی و راهکارها اولویت‌بندی گردیدند. یافته‌ها حاکی از آن است که ناترازی شدید آبخوان‌ها بیش از آنکه تابع افت نزولات جوی باشد، محصول «تمرکزگرایی دولتی»، «تضاد منافع سازمانی» و «غفلت از مدیریت تقاضا» است. بر اساس خروجی مدل TOPSIS، از میان راهکارهای پیشنهادی، “ایجاد سامانه ملی داده‌های آب” (C^*=0.812)، “اصلاح الگوی کشت و توسعه گلخانه‌ها” (C^*=0.786) و “مسدودسازی چاه‌های غیرمجاز و نصب کنتورهای هوشمند” (C^*=0.741) در اولویت‌های اجرایی نخست قرار گرفتند. تحلیل SNA نیز با تأیید ساختار تصمیم‌گیری تک‌قطبی و دولت‌محور، نشان داد که گذار به پایداری مستلزم تغییر پارادایم از «مدیریت سازه‌ای و متمرکز» به «حکمرانی شبکه‌ای، مشارکتی و داده‌محور» است.