تحلیل و بررسی نقوش کاشی‌های ستاره‌ای کاشان (منتخبی از سده 6 تا 8 هجری موجود در سه موزه ویکتوریا و آلبرت، متروپولیتن و بریتانیا)

چکیده مقاله

کاشیکاری از قدیمی‌ترین تزئینات معماری دنیای اسلام است. ایران به لحاظ داشتن جغرافیای مناسب و همچنین وجود اهالی هنر، توانست با گسترش این هنر به یکی از مراکز خاص کاشیکاری در طول تاریخ تبدیل شود. با وجود ویرانگری قوم مغول هنر کاشیکاری به عنوان یکی از روش‌های تزئین بنا احیا و باقی ماند. در میان مراکز تولید کاشی در دوره ایلخانی، کاشان به عنوان موطن اصلی کاشی سازی دارای اهمیت ویژه‌ای است. یکی از پر تکرار ترین قالب‌های کاشی برای استفاده در بنا، فرم ستاره‌ای یا هشت پر است که در دوره حکومت ایلخانان به ویژه شهر کاشان به عنوان فرم غالب در اکثر بناها از آن استفاده شده است. در این پژوهش سعی شده است علاوه بر بررسی نقوش به کار رفته در منتخبی از کاشی‌های ستاره‌ای کاشان در سده 6 تا 8 هجری و مفاهیم آنها، به این پرسش کلیدی پاسخ دهد که نقوش و عناصر اصلی در کاشی‌های دوره ایلخانی، از نظر فرم دارای چه ساختاری است و عناصر به کار رفته دربرگیرنده کدام مفاهیم است؟ پژوهشگر برای رسیدن به پاسخ پرسش و اهداف پژوهش از روش توصیفی تحلیلی و شیوه جمع آوری اطلاعات کتابخانه‌ای بهره گرفته است. تصاویر نمونه ها نیز از سه موزه ویکتوریا و آلبرت، متروپولیتن و بریتانیا جمع آوری شده است. بعد از بررسی نمونه‌ها و مطالعات انجام شده به این نتیجه رسیدیم که در تمام نقوش استفاده شده در کاشی‌های ستاره‌ای دوره ایلخانی از جمله نقوش حیوانی، گیاهی و انسانی همگی تلفیقی از هنر ایران باستان و چین دیده می‌شود و هر نقش مایه دارای مفهومی خاص و متمایز است. کتیبه‌های نوشته شده در حاشیه بعضی کاشی ها شامل آیاتی از قرآن کریم و اشعار ایرانی‌ست که نشان می‌دهد هنرمند برای انتقال پیام خود علاوه بر تصویر از قدرت نوشتار نیز بهره گرفته است.