پایش سلامت حوزه آبخیز فخران خراسان جنوبی با استفاده از مدل مفهومی فشار-حالت-پاسخ

چکیده مقاله

امروز گسترش عوامل مختلف انسانی و طبیعی و تشدید آثار منفی آن‌ها سبب شده است تا عملکرد آبخیزها با مشکل مواجه شود و نیازهای ذی‌نفعان به درستی تأمین نشود. لذا در این پژوهش سعی شده است سلامت آبخیز فخران خراسان جنوبی مورد ارزیابی قرار گیرد و عوامل موثر بر آن مشخص شود. براین اساس با استفاده از رویکرد مفهومی فشار-حالت-پاسخ (PSR) تعداد 38 متغیر اولیه شناسایی شد. سپس با استفاده از معیارضریب همبستگی پیرسون، متغیرهای باضریب همبستگی بیشتر از 8/0 به‌عنوان متغیرهای دارای همخطایی چندگانه شناسایی و حذف شدند. در نهایت و به‌ترتیب از 11، 9 و 12 معیار در شاخص‌های فشار، حالت و پاسخ برای تعیین وضعیت سلامت در زیرآبخیزهای مختلف تعیین شد. همانطور که نتایج نشان داد شاخص فشار از 43/0 تا 83/0، شاخص حالت از 33/0 تا 65/0 و شاخص پاسخ از 33/0 تا 57/0 در زیرآبخیزهای مختلف متغیر بود. همچنین شاخص سلامت نیز مقادیری بین 36/0 تا 61/0 را به خود اختصاص داده است. با عبارتی دیگر شاخص‌های فشار، حالت، پاسخ و سلامت به‌ترتیب با مقادیر متوسط 67/0، 50/0، 47/0 و 54/0 در طبقه نسبتاً سالم، متوسط، متوسط و متوسط قرارگرفتند. به لحاظ اثرگذاری نیز مهاجرت خانوار (1/5 درصد) و نسبت مناطق مسکونی به سطح آبخیز (۵ درصد) بیشترین سهم را در کاهش سلامت و نسبت اراضی آبی-باغی به دیم (4/0 درصد) و تعداد منابع آبی (9/0 درصد) کمترین تأثیر را بر سلامت نشان دادند. همان‌طور که نتایج نشان می‌دهد تصمیم‌گیری اصولی بر کنترل جمعیت، پراکنش مناطق مسکونی و زراعت توسط جوامع محلی و همچنین مدیران استانی می‎تواند افزایش سلامت آبخیز فخران و ارتقاء سلامت زیرآبخیزها را در پی داشته باشد.