متاورس و واقعیت توسعه‌یافته (XR): ظرفیت‌های تحول‌آفرین و چالش‌های پیاده‌سازی در آموزش عالی جغرافیا

چکیده مقاله

این پژوهش با هدف بررسی ظرفیت‌های تحول‌آفرین متاورس و فناوری‌های واقعیت توسعه‌یافته (XR) در آموزش عالی جغرافیا و شناسایی چالش‌های اصلی پذیرش گسترده آن‌ها انجام شد. اهمیت مطالعه از آنجاست که این فناوری‌ها می‌توانند محدودیت‌های اساسی روش‌های سنتی آموزش جغرافیا شامل هزینه، ایمنی، دسترسی و دشواری تجسم مفاهیم انتزاعی را به‌طور چشمگیری کاهش دهند. پژوهش به‌صورت مروری-تحلیلی با رویکرد مرور سیستماتیک ادبیات و تحلیل مضمون کیفی انجام گرفت و داده‌ها از منابع معتبر داخلی و بین‌المللی گردآوری و تحلیل شدند. یافته‌ها نشان داد XR و متاورس با ایجاد کار میدانی مجازی نامحدود، تقویت تفکر فضایی سه‌بعدی، یادگیری مشارکتی جهانی، بازی‌وارسازی و کاهش بار شناختی، مدل نوینی از آموزش جغرافیا پدید می‌آورند که به تحقق آموزش باکیفیت، فراگیر و مادام‌العمر کمک شایانی می‌کند. بااین‌حال، هزینه بالای تجهیزات، ضعف زیرساخت‌ها، کمبود سواد دیجیتال، نگرانی‌های حریم خصوصی و امنیت، خطر اعتیاد، مشکلات سلامت روان و نبود چارچوب‌های قانونی، اخلاقی از مهم‌ترین موانع به‌ویژه در ایران هستند. در نهایت، این فناوری‌ها مکمل قدرتمند روش‌های سنتی‌اند و موفقیت پیاده‌سازی آن‌ها نیازمند سرمایه‌گذاری زیرساختی، توانمندسازی اساتید و دانشجویان، تولید محتوای بومی جغرافیا و تدوین سریع مقررات حفاظتی است.