نسبت سنجی مفهوم توسعه و سیاست خارجی (طرحی برای کارآمد سازی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران)

چکیده مقاله

مفهوم توسعه و توسعهیافتگی از نیمه قرن هجدهم بهتدریج جای خود را در ادبیات سیاسی باز کرد و در نهایت بهعنوان شاخص و وجه تمایز کشورهای پیشرفته و عقب نگهداشته شده مورد استفاده پژوهشگران، سیاستمداران و دستاندرکاران حوزه اقتصاد سیاسی قرار گرفت. از این مفهوم تعاریف مختلف و گاه متنوعی ارائه شده است که وجه مشترک همه آنها تحقق و شکوفایی پتانسیلهای موجود در هر چیزی و همچنین رشد و تکامل در ارگانیسمها و تحول کیفی و کمی در پدیدهها است. به نظر دیوید آپتر، توسعه یعنی بسط و گسترش انتخاب و دسترسی به طیف گسترده از آلترناتیوها، از طریق شبکهای از نقشها، طبقات و نهادها برای افراد و گروهها. توسعه را میتوان به معنای تغییر در خلقوخوی فردی، الگوهای رفتاری-اجتماعی و ماهیت پدیدهها نیز تفسیر و تبیین کرد. بهطور کلی توسعه به معنای حرکت به سمت جلو طبق یکسری از شاخصها و معیارهای تعیینشده در علم سیاستگذاری عمومی است. آنچه اهمیت دارد این است که توسعه نیازمند همگرایی بین نهادها، ارکان و مفاهیمی همچون دولت، قانون، جامعه، اقتصاد و فرهنگ است. به عبارت دیگر، روند توسعهگرایی دولت-کشورها محصول فرآیند فرهنگ سیاسی، توسعهگرایی فرهنگ و ظهور نخبگان توسعهگرا میباشد. یکی از مسائل ضروری و مغفول در مباحث توسعه، ارتباط بین امر توسعهیافتگی و سیاست خارجی است تجربههای عملی و یافتههای علمی نشان میدهد که نهادهای دموکراتیک از جمله دولتها که روندهای توسعهیافتگی را با موفقیت و اعتماد به نفس طی کردهاند میتوانند در جهتگیری و هدفگذاری دستگاه سیاست خارجی و در نهایت کارآمدی آن بسیار مؤثر باشند. بسیاری از کشورهای توسعهیافته در نظام بینالملل از ضرورت اتخاذ رویکردهای توسعهگرا در بُعد اقتصادی و اجتماعی برای، توسعهیافتگی حوزه سیاست خارجی صحبت کردهاند. اساس ا تولید ثروت و قدرت برای دولت-ملت ها و کارآمدی سیاست خارجی آنان نیازمند،ظرفیتسازیهای لازم و متناسب با شرایط داخلی،هماهنگی بین سیاستهای اعلامی و اعمالی،استفاده بهرهورانه و مناسب از توان داخلی است که میتواند سیاست خارجی دولتها را در مسیر توسعهیافتگی قرار بدهد. از سوی دیگر بسیاری از دولتها با انجام اصلاحات داخلی در ابعاد سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی میتوانند سیاست خارجی را به خدمت توسعه درآورند. حرکتهای پایدار به سمت توسعه، عملگرایی برای رسیدن به اهداف، و وجود یک دستگاه بوروکراسی بر پایه شفافیت میتواند زمینه یک سیاست خارجی توسعهگرا را فراهم کند. سیاست خارجی توسعهگرا به معنای استفاده از ظرفیتهای اقتصادی بینالملل، اصلاح مسائل داخلی، اولویتگذاریهای داخلی، جذب سرمایهگذاریهای خارجی و بومیسازی الگوهای توسعه، مسیر توسعهیافتگی،دستگاه سیاست خارجی را هموار میکند. بهطور کلی مدیریت تدبیر بر پایه ساختار سازی و نهادسازی و همچنین توجه به فرآیندها میتواند سیاست خارجی را توسعه یافته گرداند. به نظر میرسد که همگرایی بین نهادینه شدن اصول توسعهیافتگی و مشوقهای ساختاری در دولتها و جوامع میتواند زمینه سیاست خارجی توسعهگرا را فراهم آورد. این نوشتار بر آن است تا با استفاده از روش توصیفی تحلیلی و بهرهگیری از نظریههای توسعه، زمینهها و بستر لازم را برای شکلگیری یک سیاست خارجی توسعهگرا در جمهوری اسلامی ایران در دوران جدید را تبیین نماید.