آینده‌پژوهی زنجیره ارزش زعفران در برابر تغییرات اقلیمی و نوسانات بازار جهانی در شهرستان قائنات

Abstract

زعفران به‌عنوان محصولی راهبردی، جایگاهی حیاتی در اقتصاد کشاورزی و صادرات غیرنفتی ایران دارد؛ به‌گونه‌ای که ایران با تولید بیش از ۹۶ درصد زعفران جهان، تأثیرگذارترین نقش را در عرضه جهانی این محصول ایفا می‌کند. با این وجود، زنجیره ارزش زعفران در سال‌های اخیر با چالش‌های پیچیده‌ای در ابعاد اقتصادی، محیطی و ساختاری مواجه بوده که پایداری و رقابت‌پذیری آن را تهدید کرده است. هدف این پژوهش، شناسایی پیشران‌های کلیدی و تدوین سناریوهای آینده برای زنجیره ارزش زعفران است. این پژوهش با رویکرد آینده‌پژوهی و روش پیمایشی انجام شده است. داده‌ها از طریق پرسشنامه و مصاحبه با 20 نفر از خبرگان حوزه زعفران در سال‌های ۱۴۰۳–۱۴۰۴ گردآوری و با استفاده از روش تحلیل ساختاری و نرم‌افزار Scenario Wizard تحلیل شدند. نتایج نشان داد که نوسانات قیمت جهانی، رقابت کشورهای رقیب، محدودیت‌های تجاری (تحریم‌ها)، تغییر ترجیحات مصرف‌کنندگان و توسعه تجارت الکترونیک، از اصلی‌ترین پیشران‌های تأثیرگذارند. همچنین، متغیرهای اقلیمی مانند خشکسالی‌های مکرر، به‌عنوان عوامل محدودکننده، نقش کلیدی در پایداری تولید دارند. در نهایت، هفت سناریوی سازگار استخراج شد که سه سناریوی «نسبتاً باثبات»، «رقابتی با فرصت رشد» و «چالش‌زا» به‌عنوان سناریوهای اصلی شناسایی شدند. یافته‌ها حاکی از آن است که اگرچه بیشتر آینده‌های محتمل در وضعیت میانه یا مطلوب قرار دارند، تشدید رقابت‌های بین‌المللی و بی‌ثباتی‌های اقتصادی می‌تواند جایگاه جهانی زعفران ایران را با تهدید مواجه کند. در مجموع، این پژوهش بر ضرورت اتخاذ سیاست‌گذاری‌های سناریومحور، تقویت برندسازی، بهره‌گیری از بازاریابی نوین و افزایش تاب‌آوری زنجیره ارزش زعفران در برابر عدم‌قطعیت‌های آینده تأکید می‌ورزد