تاثیر موقوفات فرهنگی بر رشد و بالندگی تمدن ‌اسلامی؛ با تاکید بر مدارس وقفی نوین

Abstract

رشد تمدن ‌اسلامی همواره آهنگ ثابتی نداشته بلکه دارای سیری متغیر و چرخه‌ای توام با فراز و فرود بوده است. با تدقیق در بستر تاریخ درمی‌یابیم هرزمان وقف دارای جایگاه والایی بوده، تمدن‌ا سلامی بالندگی داشته و همگام با افول وقف، تمدن‌ا سلامی نیز سیر نزولی داشته است. در دوران‌طلایی تکوین تمدن‌اسلامی یعنی بستر زمانی قرون چهارم تا هشتم، وقف در منتها‌درجه اهمیت قرار داشت و مدارس زیادی از‌جمله نظامیه‌ها که خاستگاه بنیادی در تکوین و بالندگی تمدن‌اسلامی‌ داشتند بر پایه وقف شکل گرفتند. هدف این مقاله جستاری در چرایی صعود و نزول وقف با تبیین جایگاه آن در حوزه تمدن ‌اسلامی است. سوال نوشتار حاضر این است که نقش موقوفات آموزشی در فرهنگ و تمدن اسلامی با تاکید بر مدارس نوین چیست؟ فرضیه اولیه در پاسخ به سوال فوق این است که مدارسی از قبیل مدرسه مروی، رشدیه تبریز و شوکتیه بیرجند نقش بنیادی در خاستگاه فرهنگی محلی و ملی ایران داشته است. دستاورد پژوهش حاضر نشان می‌دهد که روایی و پایایی تمدن ‌اسلامی و هم‌چنین احیای وقف، طی فرایندی دو سویه ملازم‌اند و بالندگی تمدن، همواره بر بنیاد اقتصادی وقف استوار بوده است. ایران و اسلام نیز از لحاظ تمدنی خدماتی تقابلی داشته‌اند. روش نوشتار حاضر تحلیلی، توصیفی است.