دال مرکزی در گفتمان سر به داران خراسان؛ تحلیل گفتمان نامه شیخ حسن جوری به امیر محمد بیک (بر پایه نظریه لاکلائو و موفه)

Abstract

نهضت سربداران خراسان (737هـ. ق.¬ـ 783هـ. ق.) مهم¬ترین نهضت آزادی¬بخش ایران در قرن هشتم است. تزلزل و ناپایداری این دولت مستعجل و فراز و فرودهای ایدئولوژیک آن سؤال‌های بزرگی را پیش روی محققان قرار داده¬است. گفتمان این نهضت، مانند همه گفتمان¬های سیاسی¬ـ اجتماعی، دارای دو مرحله غیرِمستقر (پیش از استقرار حکومت) و مستقر (پس از استقرار حکومت) است. در این مقاله تلاش شده¬است نامه شیخ حسن جوری به امیر محمّد¬بیک، برادر ارغون¬شاه، به¬عنوان یکی از مهم¬ترین اسناد گفتمان غیرِمستقر سربه-داران، تحلیل و به برخی از پرسش¬های بالا از جمله تأثیر شرایط مکانی و زمانی در این جنبش، مفاهیم سیاسی و مذهبی آن و عامل وحدت¬بخش به نیروهای پراکنده مردمی، ذیل یک گفتمان واحد پاسخ داده شود. برای پاسخ به این پرسش¬ها از شیوه تحلیل گفتمان لاکلا و موف بهره خواهیم برد که در آن هم، مفاهیم یک گفتمان، مانند جابه¬جایی دال¬ها، سوژه سیاسی، اسطوره و تصور اجتماعی، قابلیت دسترسی و اعتبار، غیریت و حاشیه¬رانی، دال¬های خالی و هژمونی، حول محور "دال مرکزی" شکل می¬گیرند. پس از بررسی¬ها روشن می¬شود که در گفتمان غیرِمستقر سربداران، دال¬های مرکزی، ظلم¬ستیزی و برابری¬جویی هستند. شیخ خلیفه و شیخ حسن جوری، به¬عنوان مهم¬ترین شخصیت¬های این گفتمان، با تکیه بر گفتمان-های تشیع و تصوف، اسطوره¬ای مبتنی بر ظلم¬ستیزی شیعیانه و برابری¬جویی عارفانه خلق کردند و آن را به تصور اجتماعی تبدیل نمودند. بقیه مفاهیم این گفتمان نیز، حول همین دال¬های مرکزی، متمرکز می¬شوند. در خلال مقاله علاوه بر این نامه، از منابع و اسناد تاریخی دیگر نیز در جهت تحلیلی شامل، استفاده شده¬است.