دستوری‌شدگی ضمیر و کاربرد آن به عنوان فعل اسنادی (بررسی موردی: برخی گویش‌ های فارسی و عربی خراسان جنوبی)

چکیده مقاله

یکی از موارد نادر دستوری شدگی فرایند تحول ضمیر اشاره/ شخصی به فعل اسنادی است. این فرایند تا کنون در گویش¬های زبان فارسی نشان داده نشده است. همچنین تا کنون نشانی از این تحول در گویش¬های عربی رایج در ایران نیز به دست نیامده است. در این مقاله نشان خواهیم داد که در یکی از گویش¬های فارسی خراسان جنوبی (روستای اِسفاد در شهرستان قاین) و در گویش عربی نزدیک به آن (رایج در روستاهای خَلَف و دَرِه چَرْم در شهرستان دَرْمیان)، این تحول مشاهده می¬شود. در گویش فارسی اسفاد ضمیر /'u/ برای سوم شخص مفرد و به صورت مثبت کاربرد دارد. . در صورت منفی، همین ضمیر به عنوان شناسۀ سوم شخص مفرد استفاده می¬شود. در گویش عربی این منطقه ضمایر اسنادی (hu,hi,hom,hen) برای سوم شخص مفرد و جمع و در دو جنس مؤنث (hi, hen) و مذکر (hu, hom) و تنها به صورت مثبت به کار می¬روند. جایگاه این ضمایر برخلاف گونه¬های دیگر عربی و تحت تأثیر فارسی در انتهای جمله است. در مورد هر دو زبان، ضمایر اسنادی در کنار افعال اسنادی موجود به کار می¬روند. بر اساس داده¬های این مقاله نشان داده می¬شود که بر خلاف نظر برخی از زبانشناسان، کاربرد ضمیر اسنادی مختص زبان¬های ایرانی شرقی نیست و در گویش¬های بازمانده از ایرانی غربی (گویش¬های فارسی) نیز این فرایند رخ می¬دهد. از سوی دیگر کاربرد ضمیر اسنادی در گویش¬های عربی نیز از قاهره و بغداد فراتر رفته، به نواحی شرقی ایران می¬رسد. بنابراین در هر دو مورد می¬توان گفت عوامل درون-زبانی و ساختارهای موجود، بیش از مجاورت با زبان¬های دیگر در این تحول نقش داشته است