تلمیعات حدیثی در مناقب آئینیِ نبوی و علوی دیوان ابن¬حسام خوسفی

Abstract

بیشتر اشعار محمد بن حُسام خوسفی، شاعر شیعه مذهب قرن نهم، در مناقب و مدایح اهل¬بیت(ع) است. دیوان او دربردارندۀ مجموعه¬ای از احادیث مهم مذهب شیعه است. او با تسلطی که بر احادیث و روایات داشته -است، در اشعار خود به مقتضای سخن، احادیثی از اهل بیت (ع) را نقل کرده تا جایی که می¬توان دیوان او را حدیث¬نامه نامید. ابن¬حسام هر¬کجا احساس کرده¬است آوردن اصل حدیث تأثیر بیشتری بر مخاطب دارد از صنعت تلمیع استفاده¬ کرده ¬است. صنعت دو زبانگی که در بدیع آن را تلمیع نامیده¬اند آن است که شعر در دو زبان یا گاه بیشتر، سروده شده ¬باشد. پژوهش حاضر کوشیده است با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی، به این سؤالات پاسخ ¬دهد که تلمیعات دیوان ابن¬حسام از چه نوعی است؟ چه مضامینی دارد و ابن¬حسام با چه هدفی از آن بهره برده¬است؟ از این¬رو به بررسی تلمیعات حدیثی دیوان ابن¬حسام و کارکرد درون متنی آن می-پردازد. در دیوان او از همۀ انواع تلمیع، سرودۀ خود شاعر یا قرآنی، حدیثی، مَثلی نمونه¬هایی بسیار یافت می¬شود. بررسی انجام¬شده نشان می¬دهد که بیشترین تلمیع به¬کار رفته در دیوان ابن¬حسام از نوع تلمیعات قرآنی و حدیثی است. شیعه بودن ابن¬حسام و اعتقاد راستین او به ولایت مولا¬علی(ع) باعث شده تا احادیثی که به مقام والای آن حضرت و مسئلۀ جانشینی ایشان اشاره دارد، دست¬مایه بسیاری از تلمیعات دیوان او باشد. تلمیعات حدیثی او حول پنج محور معنایی آمده¬است: 1-اوصاف پیامبر(ص) و مقام والای ایشان 2-اوصاف حضرت علی(ع) 3-مسئلۀ جانشینی پیامبر(ص) 4-احادیث پیامبر(ص) 5-احادیث حضرت علی(ع). از سوی دیگر، زندگی قناعت¬مندانۀ ابن¬حسام سبب شده احادیثی با مضمون قناعت و خرسندی در دیوان او پربسامد باشد. چند کلمۀ «علی»، «ولی»، «ذوالفقار» و «لافتی» از کلمات پرکاربرد دیوان ابن¬حسام خوسفی است.