واکاوی مؤلّفه‌های هویت ملّی در رمان «قناع بلون السماء» اثر باسم خندقچی

Abstract

مسئلۀ هویت ملّی، به‌ویژه در جوامع تحت اشغال همچون فلسطین، از پیچیده‌ترین چالش‌های فرهنگی معاصر به‌شمارمی‌رود. تلاش‌های مستمر برای تضعیف عناصر هویت فلسطینی، رمان را به عرصه‌ای مهم برای بازتعریف و تثبیت مؤلّفه‌های هویتی بدل‌کرده‌است. دراین‌راستا، رمان جدید «قناع بلون السماء» باسم خندقچی، نویسندة معاصر فلسطین، با بازنمایی وضعیت فلسطینیان، بستری مناسب برای بررسی مؤلّفه‌های بنیادین هویت ملّی و بحران‌های برخاسته از آن فراهم‌می‌آورد. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی می‌کوشد تا نشان‌دهد کدام مؤلّفه‌های هویت ملّی در این رمان برجسته‌شده، و چگونه بحران هویتی فلسطینیان در روایت بازتاب‌یافته‌است. ازاین‌رو، با تمرکز بر پنج مؤلّفۀ زبان، دین، فرد، سرزمین و تاریخ، واکاوی آن‌ها را به‌عنوان هدف اصلی دنبال‌می‌کند. یافته‌ها نشان‌می‌دهد زبان به‌عنوان ابزار ارتباطی، در کشاکش میان زبان مادری و زبان‌های بیگانه، تعارض درونی شخصیت‌ها را بازتاب‌می‌دهد؛ دین به‌عنوان عامل انسجام فرهنگی، با حضور تعارض‌های اعتقادی و بحران‌های معنوی نسل‌های مختلف، نقش خود را در تثبیت یا تضعیف هویت ملّی نشان‌می‌دهد؛ در حوزۀ فردی، مواجهۀ شخصیت‌ها با هویت‌های متضاد و فشارهای زیستی، به بحران هویت فردی و در نهایت بحران هویت ملّی دامن‌می‌زند؛ سرزمین به‌عنوان محور اصلی تعلّق ملّی، با بارگذاری تاریخی و فرهنگی، جایگاهی بنیادین در حفظ انسجام هویت ملّی دارد؛ و درنهایت، تاریخ از یک‌سو با افشای تحریف‌های صهیونیستی به ابزاری برای مقاومت و بازشناسی هویت بدل‌می‌گردد و از سوی دیگر با غفلت شخصیت‌ها از تاریخ ملّی، بحران هویت را تعمیق می‌بخشد.