تحول پژوهش‌های تجربه کاربری در سامانه‌های مبتنی بر هوش مصنوعی مولد: تحلیل کتاب‌سنجی و مدل‌سازی موضوعی

Abstract

چکیده: این پژوهش با هدف تحلیل تحول پژوهش‌های مرتبط با تجربه کاربری در سامانه‌های مبتنی بر هوش مصنوعی مولد و گفتگومحور انجام شده است. با توجه به رشد سریع مدل‌های زبانی بزرگ و گسترش ابزارهایی مانند چت‌جی‌پی‌تی، ضرورت بررسی ساختار علمی، روندهای زمانی و مسیرهای آینده این حوزه بیش از پیش اهمیت یافته است. در این پژوهش، مجموعه داده از طریق جستجوی نظام‌مند در پایگاه اسکوپوس گردآوری شد و با استفاده از رویکرد کتاب‌سنجی و مدل‌سازی موضوعی، مجموعه‌ای شامل ۳۷۱۴ مدرک علمی در بازه زمانی ۲۰۰۶ تا ۲۰۲۶ استخراج و تحلیل شد. داده‌ها پس از پیش‌پردازش متنی شامل نرمال‌سازی، حذف داده‌های زائد، ریشه‌یابی و یکپارچه‌سازی کلیدواژه‌ها، برای تحلیل‌های کمی و کیفی آماده شدند. در بخش تحلیل روند زمانی، از شاخص‌هایی مانند نرخ رشد سالانه، میانگین متحرک نمایی و تشخیص نقاط تغییر استفاده شد. نتایج نشان داد که این حوزه تا سال ۲۰۱۷ رشد بسیار محدودی داشته اما از سال ۲۰۱۸ وارد مرحله رشد پایدار و از ۲۰۲۳ به بعد وارد فاز رشد انفجاری شده است. این تحول عمدتاً هم‌زمان با ظهور مدل‌های زبانی بزرگ و کاربردهای گسترده هوش مصنوعی مولد رخ داده است. در تحلیل ساختار موضوعی، از روش فاکتورگیری ماتریس نامنفی (NMF) استفاده شد. این روش با تجزیه ماتریس واژگان و مدارک، امکان شناسایی موضوعات پنهان و استخراج خوشه‌های موضوعی منسجم و قابل تفسیر را فراهم می‌کند. همچنین از تحلیل شبکه هم‌رخدادی کلیدواژه‌ها استفاده شد. نتایج نشان داد که مهم‌ترین حوزه‌های پژوهشی شامل توسعه نرم‌افزارهای هوشمند، آموزش، سامانه‌های تولید تقویت‌شده با بازیابی (RAG)، تجارت الکترونیک، تجربه کاربری در محیط‌های غوطه‌ور، ارزیابی قابلیت استفاده و تعاملات عاطفی هستند. همچنین ساختار شبکه‌ای حوزه نشان‌دهنده شکل‌گیری خوشه‌های معنایی مرتبط با سلامت، آموزش، فناوری‌های تعاملی و سیستم‌های هوشمند بود. در بخش تحلیل روندهای نوظهور، سه سیگنال شامل واژگان تفکیک‌کننده، عبارات جهشی و موضوعات در حال رشد بررسی شد. یافته‌ها نشان داد که مفاهیمی مانند تولید تقویت‌شده با بازیابی، تعاملات چندوجهی، عامل‌های هوشمند، همراستاسازی، اعتماد، حریم خصوصی و توهم‌زایی از مهم‌ترین محورهای پژوهشی جدید هستند. در نهایت، این مطالعه نشان می‌دهد که آینده پژوهش‌های تجربه کاربری در هوش مصنوعی به سمت سیستم‌های شخصی‌سازی‌شده، چندوجهی، قابل اعتماد و انسان‌محور در حال حرکت است.