تحلیل سرمایه‌های معیشتی و تاب‌آوری سکونتگاه‌های روستایی مناطق خشک و بیابانی، موردمطالعه شهرستان خوسف

Abstract

سرمایه‌های معیشتی یکی از عوامل اثرگذار بر مدیریت منابع خانوارهای روستایی برای دستیابی به پایداری اقتصادی و اجتماعی به شمار می‌روند. سکونتگاه‌های روستایی در مناطق خشک و بیابانی به‌شدت تحت‌تأثیر تغییرات اقلیمی و به‌ویژه پدیده خشکسالی قرار دارند. تاب‌آوری این سکونتگاه‌ها در برابر چنین بحران‌هایی، به میزان دارایی‌های معیشتی موجود در جامعه بستگی دارد. تحقیق حاضر با هدف شناسایی وضعیت سرمایه‌های معیشتی و تاب‌آوری روستایی در سکونتگاه‌های روستایی شهرستان خوسف در استان خراسان جنوبی انجام شده است. این پژوهش از حیث ماهیت در زمره تحقیقات توصیفی – تحلیلی ‌و از لحاظ هدف در زمره تحقیقات کاربردی به‌حساب می‌آید. جامعه آماری پژوهش شامل 30 روستای بالای 50 خانوار شهرستان خوسف با 3820 خانوار بوده است که نمونه مورد مطالعه بر حسب معیارهای طبقات جمعیتی، موقعیت قرارگیری و پراکنش فضایی انتخاب شد. حجم نمونه موردمطالعه در سطح خانوار با استفاده از فرمول کوکران 350 خانوار به دست آمد. مؤلفه سرمایه‌های معیشتی با 5 شاخص در قالب 45 گویه و مؤلفه تاب‌آوری با 4 شاخص در قالب 29 گویه از طریق پرسش‌نامه محقق­ساخته مورد سنجش قرار گرفت. یافته‌های تحقیق نشان داد که مؤلفه‌های سرمایه معیشتی و تاب‌آوری از منظر جامعه محلی در سطح مطلوبی قرار ندارد؛ اما تحلیل همبستگی میان شاخص‌ها بیانگر همبستگی مثبت و معنی‌دار بین آن‌ها است. نتایج تحلیل واریانس نیز حاکی از معنی‌داری میانگین مؤلفه‌های اصلی تحقیق در سطوح دهستانی است، به‌طوری‌که در مؤلفه سرمایه معیشتی، دهستان قلعه زری با میانگین 2.999 و در مؤلفه تاب‌آوری، دهستان خوسف با میانگین 3.701 در مقایسه با سایر دهستان‌ها از وضعیت بهتری برخوردار بوده‌اند که دلیل ان را باید در شرایط محیط (طبیعی و انسانی) جستجو کرد. علی‌رغم پایین‌بودن سطح شاخص‌های فیزیکی و طبیعی، شاخص سرمایه انسانی از وضعیت نسبتاً مطلوبی برخوردار بود. در مؤلفه تاب‌آوری نیز علی‌رغم پایین‌بودن تاب‌آوری کالبدی و زیست‌محیطی، شاخص تاب‌آوری اجتماعی از وضعیت نسبتاً مطلوبی برخوردار بوده است.