تحلیل نشانه معنایی نقوش مسجد-مدرسه زوزن: تبیین دگردیسی ساختاری از اقتدار ساسانی به نظام توحیدی اسلامی

چکیده مقاله

مسجد–مدرسه زوزن، به‌عنوان یکی از شاخص‌ترین بناهای معماری دوره خوارزمشاهی در خراسان، بستری ممتاز برای مطالعه تداوم و دگرگونی نظام نشانه‌شناسی بصری ایران در گذار از سنت ساسانی به هنر اسلامی فراهم می‌آورد. مسئله اصلی این پژوهش نه صرفاً شناسایی استمرار شمایلی نقوشی چون سواستیکا، پالمت، ستاره، مربع، شمسه و دیگر عناصر گیاهی و هندسی، بلکه تحلیل چگونگی دگردیسی ساختار معنایی آن‌ها در فاصله میان دو نظام فرهنگی و اعتقادی است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و با بهره‌گیری از الگوی مربع معنایی گریماس، به بررسی روابط تقابلی، نفی و بازتعریف درونی نشانه‌ها می‌پردازد تا سازوکار تحول معنایی آن‌ها روشن شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که این نقوش، با وجود حفظ نسبی در سطح صورت و شمایل ظاهری، در سطح دلالت و کارکرد ایدئولوژیک دچار تحولی بنیادین شده‌اند. بدین معنا که مفاهیمی چون فرّه ایزدی، مشروعیت شاهانه، باروری اسطوره‌ای و نظم کیهانی وابسته به جهان‌بینی ساسانی، در بستر اسلامی جای خود را به مفاهیمی چون توحید، نظم الهی، حیات جاودان، بهشت موعود و وحدت آفرینش داده‌اند. در این میان، روابط درونی نمودار گریماس، به‌ویژه گذار از قطب‌های اسطوره‌ای و سلطنتی به سطوح انتزاعی و توحیدی، منطق این دگرگونی را تبیین می‌کند. بر این اساس، تداوم بصری نقوش ساسانی در زوزن را نمی‌توان تقلیدی صرف دانست، بلکه باید آن را نوعی تصاحب خلاقانه و بازسازماندهی نشانه‌ها در نظامی معنایی جدید تلقی کرد؛ نظامی که در آن، فرم‌های کهن به ابزار بیان مفاهیم جهان‌شمول معماری اسلامی تبدیل شده‌اند.