ارزیابی وضعیت تنوع زیستی در داخل و خارج از منطقه احیای مراتع (مطالعه موردی: عرصه هلالی آبگیر شهرستان قاین)

Abstract

مطالعه حاضر با هدف بررسی اثر هلالی آبگیر بر تراکم و تنوع گیاهی در یک منطقه احیایی انجام شد. دو سایت مشخص شامل داخل منطقه احیایی و خارج از آن (شاهد) انتخاب شدند. برای جمع‌آوری داده‌ها، از روش ترانسکت استفاده شد و تعداد پایه‌های گیاهی در طول ترانسکت‌ها شمارش گردید. گونه‌های گیاهی شناسایی شدند تا امکان محاسبه شاخص‌های غنا، تنوع، غالبیت و یکنواختی فراهم شود. شاخص‌های غنای گونه‌ای کل و مارگالف، شاخص‌های تنوع شانون-وینر، سیمپسون و آلفای فیشر، شاخص‌های غالبیت و یکنواختی (شامل سیمپسون، برگر-پارکر و پیلو) و شاخص‌های تنوع بتا (ویتاکر، هاریسون، ویلسون-شمیدا، راتلج، ویلیامز و کدی) برای ارزیابی دقیق وضعیت جامعه گیاهی محاسبه شدند. برای مقایسه تراکم گیاهی بین داخل و خارج منطقه احیایی، از آزمون تی استیودنت با نمونه‌های مستقل استفاده شد و شاخص‌های غنا، تنوع، غالبیت و یکنواختی با آزمون ناپارامتریک جایگشت بررسی گردید. شاخص‌های تنوع بتا برای ارزیابی تغییر ترکیب گونه‌ای بین سایت‌ها به کار رفتند. تمامی محاسبات آماری با نرم‌افزار R و Jamovi انجام شد و نمودارهای جعبه‌ای برای نمایش تفاوت تراکم گیاهی ترسیم شدند. نتایج نشان داد که اثر هلالی آبگیر بر تراکم گیاهی معنی‌دار است (t = 3.75, p ≤ .05)، به طوری که تعداد پایه‌های گیاهی داخل منطقه احیایی (159 پایه) تقریباً دو برابر بیرون منطقه احیایی (80 پایه) بود. شاخص‌های غنای گونه‌ای کل و مارگالف در داخل هلالی به ترتیب 15 و 27/6 و در خارج هلالی 7 و 37/1بودند، که بیانگر وضعیت پایدارتر و غنای بالاتر جامعه گیاهی داخل منطقه احیایی است. شاخص تنوع شانون-وینر نیز داخل هلالی 99/1و خارج هلالی 18/1 بود. شاخص غالبیت سیمپسون داخل هلالی کمتر (23/0) و یکنواختی پیلو بالاتر (73/0) ثبت شد. شاخص ویتاکر نشان داد که تقریباً 45 درصد گونه‌ها بین دو سایت تغییر کرده‌اند. این نتایج نشان می‌دهد که اجرای هلالی‌های آبگیر موجب افزایش تراکم و تنوع گونه‌ای، کاهش غالبیت گونه‌های غالب و افزایش یکنواختی جامعه گیاهی می‌شود. افزایش تنوع زیستی بهبود شرایط رطوبتی خاک، کاهش تنش آبی و ایجاد ریززیستگاه‌های مناسب برای گونه‌های مرتعی را به دنبال دارد و در نهایت موجب بهبود کارکرد اکوسیستم مرتعی می‌شود.