تنوع آلفا و بتای گیاهان و شب‌پره‌ها در طول گرادیان ارتفاعی: مطالعه موردی منطقه حفاظت‌شده باقران، خراسان جنوبی

چکیده مقاله

این پژوهش با هدف بررسی الگوهای تنوع آلفا و بتای گیاهان و شب‌پره‌های خانواده Noctuidae در امتداد گرادیان ارتفاعی منطقه حفاظت‌شده باقران (خراسان جنوبی) انجام شد. نمونه‌برداری میدانی طی سال‌های ۱۴۰۲–۱۴۰۳ در ۲۷ ایستگاه و در سه طبقه ارتفاعی ۱۵۰۰، ۲۰۰۰ و ۲۵۰۰ متر صورت گرفت؛ به‌گونه‌ای که در هر طبقه ارتفاعی، سه ایستگاه با سه تکرار برای نمونه‌برداری گیاهان و شب‌پره‌ها در نظر گرفته شد. در بخش گیاهی، تعداد گونه‌ها و پایه‌ها در ۹۰ کوادرات مستقر در ترانسکت‌های ۱۵۰ متری به روش تصادفی–سیستماتیک ثبت و شاخص‌های تنوع آلفا و بتا محاسبه شد. شب‌پره‌ها با استفاده از تله‌های نوری بخار جیوه‌ای جمع‌آوری و پس از آماده‌سازی، بر اساس ویژگی‌های ریخت‌شناسی شناسایی شدند. شاخص‌های تنوع آلفا شامل تعداد تاکسون‌ها، شاخص‌های شانون، سیمپسون، یکنواختی، غالبیت، منهینیک و مارگالف محاسبه گردید و تنوع بتا با استفاده از شاخص‌های ویتاکر، کُدی، هاریسون و شاخص‌های عدم تشابه جاکارد و سورنسون ارزیابی شد. نتایج آزمون‌های جایگشتی نشان داد که تعداد تاکسون‌ها در گیاهان (۴۸) و شب‌پره‌ها (۴۲) اختلافی نزدیک به آستانه معنی‌داری دارد (Perm p = 0.0525)، در حالی که تعداد پایه‌ها بین دو گروه تفاوت معنی‌داری نشان داد (گیاهان: ۵۱۲، شب‌پره‌ها: ۱۰۴۶؛ Perm p = 0.0001). شب‌پره‌ها از تنوع گونه‌ای و یکنواختی بالاتری نسبت به گیاهان برخوردار بودند، در مقابل گیاهان غالبیت بیشتری توسط گونه‌های شاخص نشان دادند (Perm p = 0.0001). بیشترین تنوع و غنای گونه‌ای در ارتفاع ۲۰۰۰ متر مشاهده شد و ناهمگونی ترکیب گونه‌ای در گیاهان بیشتر از شب‌پره‌ها بود. شاخص‌های جاکارد و سورنسون نشان دادند که با افزایش اختلاف ارتفاع، میزان عدم تشابه ترکیب گونه‌ای افزایش می‌یابد. همچنین نتایج نمودارهای ون بیانگر آن بود که بیشترین تعداد گونه‌های منحصربه‌فرد در هر دو گروه در ارتفاع ۲۰۰۰ متر و کمترین مقدار آن در ارتفاع ۲۵۰۰ متر مشاهده شد. به‌طور کلی، نتایج حاکی از آن است که گرادیان ارتفاعی نقش مهمی در ساختاردهی جوامع گیاهی و جانوری دارد، اما شدت اثر آن بر جوامع گیاهی بیشتر و آشکارتر است.