عوامل بازدارنده و تسهیل‌کننده مدیریت دانش بومی در میان زنان فعال صنایع دستی شهرستان بیرجند، استان خراسان جنوبی

چکیده مقاله

هدف: دانش بومی در حفظ هویت فرهنگی و تداوم معیشت‌های سنتی جوامع روستایی نقش مهمی دارد و زنان فعال در صنایع‌دستی از حافظان و انتقال‌دهندگان اصلی آن به شمار می‌روند. بااین‌حال، مدرنیزاسیون، مهاجرت، کاهش علاقه نسل جوان و محدودیت حمایت‌های نهادی، پایداری این دانش را تهدید می‌کند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی عوامل بازدارنده و تسهیل‌کننده مدیریت دانش بومی در میان زنان فعال صنایع‌دستی شهرستان بیرجند انجام شد. روش‌‌ها: این پژوهش با رویکرد کیفی و روش مطالعه موردی انجام شد. مشارکت‌کنندگان ۱۵ زن دارای دانش بومی و حداقل ۱۵ سال سابقه فعالیت در صنایع‌دستی سنتی بودند که به‌صورت هدفمند و مبتنی بر معیار انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری و با روش تحلیل مضمون بررسی شد. برای افزایش اعتبار یافته‌ها از کنترل اعضا، یادداشت‌های میدانی و سایر راهکارهای اعتباربخشی استفاده شد و پایایی بین کدگذاران با ضریب کاپای ۰/۸۴ تأیید شد. یافته‌ها: عوامل مؤثر بر مدیریت دانش بومی در شش بعد فردی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، نهادی و فناورانه شناسایی شدند. محدودیت دسترسی به منابع اطلاعاتی، ضعف سواد عمومی و دیجیتال، کمبود زیرساخت‌های آموزشی، ضعف مستندسازی، حمایت نهادی محدود، کاهش علاقه نسل جوان و مشکلات بازار از مهم‌ترین موانع بودند. در مقابل، یادگیری عملی و بین‌نسلی، انتقال دانش در خانواده، شبکه‌های اجتماعی، حمایت نهادی، کارگاه‌ها و نمایشگاه‌ها، توسعه بازار و استفاده از فناوری‌های دیجیتال، مهم‌ترین عوامل تسهیل‌کننده بودند. بحث و نتیجه‌گیری: مدیریت دانش بومی صنایع‌دستی فرایندی چندبعدی و متکی بر دانش ضمنی، تجربه و روابط اجتماعی است. تقویت آموزش و سواد دیجیتال، مستندسازی نظام‌مند، حمایت اقتصادی و نهادی و توسعه بازار می‌تواند به حفظ و انتقال این دانش و پایداری صنایع‌دستی کمک کند. اصالت: این پژوهش با شناسایی هم‌زمان موانع و عوامل تسهیل‌کننده مدیریت دانش بومی در میان زنان فعال صنایع‌دستی بیرجند، ابعاد چندگانه مؤثر بر حفظ و انتقال این دانش را تبیین می‌کند.