از سنت شفاهی تا نظام‌های دیجیتال: الگوی مطلوب اشاعه و انتقال دانش بومی در صنایع‌دستی بلوچستان

چکیده مقاله

هدف: دانش بومی صنایع‌دستی بلوچستان میراثی زنده و میان‌نسلی است که عمدتاً از مسیرهای شفاهی، مشاهده‌ای و تجربی منتقل می‌شود. این پژوهش با هدف شناسایی الگوی مطلوب اشاعه و انتقال دانش بومی و بررسی گذار آن از شیوه‌های سنتی به سازوکارهای دیجیتال انجام شد. روش: روش پژوهش کیفیِ کاربردی و با طرح توصیفی–اکتشافی بود. داده‌ها از طریق ۱۶ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با صنعتگران و حاملان دانش (۱۱ زن و ۵ مرد) در چهار شهرستان خاش، ایرانشهر، سراوان و چابهار گردآوری شد. تحلیل داده با رویکرد سه‌مرحله‌ای و با بهره‌گیری از نرم‌افزار مکس‌کیودا انجام گرفت. برای اعتبارسنجی، بازبینی مشارکت‌کنندگان و داوری همتا و برای پایایی، توافق بین کدگذاران (کاپا=۰٫۶۵) محاسبه شد. یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد اشاعه و انتقال دانش بومی بر تلفیقی از روش‌های سنتی و ظرفیت‌های نوپدید دیجیتال استوار است. در اشاعه دانش، تعامل چهره‌به‌چهره، دورهمی‌های خویشاوندی، هدایت پیشکسوتان، کارگاه‌های محلی و استفاده از الگوهای آماده نقش اصلی دارند. انتقال دانش عمدتاً در بسترهای خانوادگی و از طریق مشاهده، تقلید، تکرار، آزمون‌وخطا و همراهی با استادکار صورت می‌گیرد. نقش مادران در انتقال هنرهای ویژه، همچون سوزن‌دوزی، برجسته است. در الگوی مطلوب، مشارکت‌کنندگان بر ترکیب آموزش حضوری و دیجیتال تأکید دارند: آموزش حضوری برای درک مواد، ظرایف حرکتی و تجربه بصری ضروری است، در حالی‌که ابزارهای دیجیتال امکان دسترسی گسترده، مرور مداوم و یادگیری انعطاف‌پذیر را ایجاد می‌کنند. نمایشگاه‌ها نیز فضایی عملی برای یادگیری و تعامل با بازار فراهم می‌سازند. انتقال مطلوب از نظر صنعتگران فرایندی تدریجی، مبتنی بر علاقه، تمرکز و استمرار تمرین است و می‌تواند به توانمندسازی اقتصادی و تداوم هنرهای بومی بینجامد. نتیجه‌گیری: نتیجه پژوهش نشان می‌دهد الگوی بهینه، «هم‌افزایی سنت و فناوری» است و نهادهایی چون کتابخانه‌ها می‌توانند با مستندسازی و واسطه‌گری دانشی، نقش تقویتی ایفا کنند. پیشنهاد می‌شود سیاست‌های حمایتی، سواد دیجیتال و زیرساخت‌های آموزشی–فرهنگی برای حفظ و پویایی دانش بومی توسعه یابد.