شگردها و نوآوری‌های مولانا در تصویرگری‌های«نمادین نفس» در غزلیات شمس-مطالعه موردی نمادهای جانوری

چکیده مقاله

نمادگرایی در متون ادبی، یکی از کاربردی‌ترین و مهم‌ترین عناصر ِ تصویرگری محسوب می‌شود. در این مقاله، شگردهای مولانا در تصویرگری‌های «نمادین نفس» در غزلیات شمس-مطالعه موردی نمادهای جانوری مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. جامعه آماری، غزلیات شمس است. این مقاله با روش توصیفی، تحلیلی در صدد پاسخگویی به این پرسش هاست که در غزلیات مولوی برای تبیین نفس و حالات او از چه جانورانی به صورت ِنمادین بهره گرفته شده است و همچنین هر کدام از جانوران، چه ویژگی های نفس را تصویر می‌کنند؟ برای رسیدن به این منظور، نخست، به تعاریفی از نماد و نفس و انواع آن‌ها پرداخته شد سپس، نوآوری‌های خیال انگیز غزلیات، با ذکر نمونه‌هایی همراه با علّت قرارگرفتن این جانوران به عنوان نماد نفس مورد بررسی قرار گرفت و نمادهایِ حیوانیِ مربوط به نَفْس در غزلیات با استفاده از پیشینۀ فرهنگیِ هر یک بیان شد. نتایج حاصل از این پژوهش بیانگر این است که مولانا شاعری نمادگراست و در حوزۀ آفرینش تصاویر جانوری، مهارتی خلاقانه دارد و علاوه بر آن نشان می‌دهد که حیواناتی نظیر «سگ، خر، زاغ، گاو، مار، اسب، جغد، خوک، گرگ، روباه» از جملۀ جانورانی هستند که در غزلیات، رمزوارۀ آن‌ها، با توجه به صفات مهم ، هر جانور، نمادی از نفس امارّه و یا دیگر جنبه‌های آن قرار گرفته‌اند. به عنوان مثال، تمایلات نفسانی سگ ِ خفته ای، همانند « حرص، خشم، شهوت »هر کدام، از دل آدمی بیدار می‌شوند و به مردار دنیا حمله می‌کنند. همچنین در بین این حیوانات، بیشترین بسامد را، «سگ» با 17 نمونه به خود اختصاص داده است.