مانایی و تداوم ایده جهانشمول اسلامی؛ اِمکان‌ها و چالش‌ها

چکیده مقاله

اسلام به عنوان دینی الهی در سرزمین عربستان ظهور کرد و با اقتضائات جامعه عربی بروز و ظهور یافت. به‌عبارتی، کردارها و قواعد بستر شکل‌گیری این مکتب الهی به سرزمینی شدن آن در بستر جامعه عربستان یاری رساند. اما اسلام پیامی جهانشمول داشت که صرفاً نمی‌توانست در درون نمادهای سرزمینی جامعه بستر پیدایش خود باقی بماند، از این‌رو ایده رهایی بخش آن در قالب فرآیندی سرزمین‌زدا از طریق لشکرکشی مجاهدین اسلامی به دیگر سرزمین‌ها و از جمله ایران وارد شد. طی این فرآیند، ایده سرزمین‌زدای اسلامی که پیامی جهانشمول و رهایی بخش برای بشریت داشت، در درون ملاحظات، قواعد و عرف و مزیت‌های فرهنگی سرزمینی جوامع اسلامی سرزمین‌گیر شد و در گذر زمان به تمدنی بالنده تبدیل شد. سؤال پژوهش آن است که اثر بخشی پیام جهانشمول اسلامی چگونه اِمکان‌پذیر است؟ و در چه شرایطی تأثیرگذاری مطلوب خود را نخواهد داشت؟ یافته‌های پژوهش آن است که سرهم‌بندی ایده جهانشمول اسلامی در بافتاری تمدنی، بر تقویت ابعاد جهانشمول آن می‌افزاید اما قرار گرفتن آن ایده در مدار سرهم‌بندی مبتنی بر سلطه و ایدئولوژی منجر به تضعیف ابعاد جهانشمول آن می‌شود. بنابراین این نوشتار برآن است تا با بهره‌گیری از نظریه سرهم‌بندی ژیل دلوز، شرایط اثربخشی و در عین حال بی‌اثر بودن پیام ایده جهانشمول اسلام را مورد بررسی و کنکاش قرار دهد.