تحلیل نقش ترغیبی زبان در سرودۀ هوامش علی دفتر النکسة نزار قبانی بر بنیاد نظریۀ ارتباطی یاکوبسن

چکیده مقاله

رومن یاکوبسن، در نظریۀ ارتباطی خود، شش نقش زبانی شامل نقش عاطفی، ترغیبی، ارجاعی، فرازبانی، همدلی و ادبی را معرفی می‌کند که از میان آن‌ها، هنگامی‌که جهت‌گیری پیام به سوی مخاطب باشد، نقش ترغیبی برجسته می‌گردد. در این چارچوب، قصیدۀ هوامش علی دفتر النکسة اثر نزار قبانی (۱۹۲۳–۱۹۹۸م)، که در پی شکست ۱۹۶۷ جهان عرب از اسرائیل سروده و به متنی شاخص در ادبیات مقاومت بدل گردید، بستری مناسب برای تحلیل کارکرد ترغیبی زبان فراهم می‌آورد. اهمیت پژوهش در تبیین نقش زبان شعری جهت تحقق اهداف ادبیات مقاومت نهفته است. این مطالعه با رویکرد توصیفی-تحلیلی می‌کوشد تا نشان دهد زبان شعر هوامش علی دفتر النکسة چگونه و از طریق چه اسلوب‌هایی به ابزاری برای ترغیب مخاطب و تحریک او به واکنش تبدیل می‌شود و کدام اسلوب‌های زبانی بیشترین سهم را در تحقق نقش مذکور دارند. ازاین‌رو، با تمرکز بر نظریۀ ارتباطی یاکوبسن، واکاوی زبان را در شعر موردمطالعه به‌عنوان هدف اصلی دنبال می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد قبانی با بهره‌گیری از افعال امر و نهی‌ مخاطب را از انفعال خارج ساخته، با تکرارهای هنرمندانه پیام را تثبیت و ضرب‌آهنگ عاطفی ایجاد کرده، با نداهای پرطنین پیوند عاطفی و حس مسئولیت جمعی را برانگیخته، با بهره‌گیری از آرایه‌های ادبی به‌عنوان محرک‌های احساسی و شناختی، روح مقاومت و تحول را در مخاطب زنده نگه داشته، با جذاب نشان دادن نتیجه یأس را به امید تبدیل کرده، با بهره‌گیری از الفاظ روشن پیام خود را صریح منتقل کرده و در نهایت، با اقتباس از آیات قرآن کریم به پیام خویش مشروعیت بخشیده است.