اشتقاق صرفی فعل و اسم در گویش عربی جنوب خراسان

چکیده مقاله

زبان عربی با گویش¬های گوناگون در دو شهرستان نهبندان و درمیان در جنوب خراسان، پدیده فرهنگی و اجتماعی قابل اعتنایی است. زبان¬ها و گویش¬ها صرفاً ابزار ارتباطی نیستند، بلکه عناصر بنیادین فرهنگ و از جمله سرمایه¬های ارزشمند انسانی و ملّی محسوب می¬شوند که هویت جمعی ملت¬ها را شکل می¬دهند. با توجه به روند سریع نابودی بسیاری از گویش¬ها ثبت و ضبط و بررسی ویژگی¬های آنها تنها راه پیشگیری از «محو کامل» این میراث فرهنگی است. این پژوهش می¬کوشد دستگاه اشتقاق به عنوان مهمترین ابزار واژه¬سازی زبان عربی را در گویش عربی روستای توتسک از توابع شهرستان نهبندان توصیف نماید و به این پرسش پاسخ دهد که این گویش عربی به چه روشی واژه می¬سازد و قواعد اشتقاق آن چه تفاوتی با واژه¬سازی در عربی معیار دارد؟ بررسی تغییرات زبانی و میزان تأثیر زبان فارسی در این قبیل گویش¬ها بعد از قرن¬ها دوری از موطن اصلی، شرایط ویژه¬ای را فراهم می¬آورد که از منظر مطالعات زبانی در گام نخست و مطالعات فرهنگی و اجتماعی در مراحل بعدی درخور بررسی است. داده های تحقیق به صورت کتابخانه¬ای و به ویژه میدانی گردآوری شد و با روش توصیفی – تحلیلی بررسی گردید. سپس با قواعد اشتقاق در عربی معیار، مقایسه شد. گویش مذکور علی رغم مشابهت¬¬های زیادی که هنوز با عربی معیار در مشتقات فعلی و اسمی دارد، اما به شدّت و به شکل های گوناگون تحت تأثیر زبان فارسی است. به طور کلی می¬توان گفت مشتقات به کار رفته در این گویش،بسیاری از ریزه¬کاری قواعد اشتقاق در قالب¬ها و موازین مختلف را از دست داده است. یافته¬های پژوهش، حاکی از تفاوت¬های چشمگیر این گویش با عربی معیار در حوزة واژگان و ساختمان فعل دارد. چراییِ این دگرگونی را می¬توان در سه عاملِ مهم خلاصه کرد: تماس زبانی مستمر با فارسی-زبان، مهاجرت فزایندة گویشوران به شهرها و همسانی روز¬افزون با فارسی در سطوح مختلف زبانی که موجب اختلال در چرخة انتقال گویش و ویژگی¬های صرفی آن شده است.