ساختارشناسی آب‌انبارهای قرون متاخر اسلامی در خراسان جنوبی (با تاکید بر آب انبارهای شهر بیرجند)

چکیده مقاله

استان خراسان جنوبی نیز با توجه به اقلیم کم آب منطقه، آب‌انبارهای زیادی را در دل خود جای داده است و نقش مهمی در بهره‌برداری مردم از آب داشته است؛ در شهرهای خراسان جنوبی و شهر بیرجند هم با توجه به ویژگی‌های ذکر شده، ارزش آب بیشتر احساس می‌شده است؛ در این منطقه فرم و سبک معماری آب‌انبار‌ها، تحت تأثیر معماری محلی قرار دارد؛ بنابراین در بافت قدیم شهر و در محلات مختلف آن، آب‌انبارهایی را مشاهده می‌کنیم که امروزه تعداد معدودی از آن‌ها و بیشتر در همان بافت قدیم شهر باقی مانده است و ساخت آن مربوط به دوره قاجاریه می‌باشند. حفظ این بناها به عنوان یک سرمایه‌ی فرهنگی و ملی در اهمیت هنر ایرانی و بیان فرهنگ و اعتقادات مردم جایگاه ویژه‌ای دارد. این پژوهش از نظر هدف، بنیادی و روش انجام آن تاریخی تحلیلی است. یافته‌اندوزی داده‌ها به دو شیوه بررسی میدانی و کتابخانه‌ای انجام گرفته است. فن ساخت سازه و شیوه‌ی بنایی آب‌انبارها اعتبار خاصی دارد که، انواع سبک، شکل مخزن، انواع سردر، راه پله، پاشیر، تزیینات پوشش، نوع مصالح آن‌ها (آجر، سنگ، آهک، ساروج) را بیشتر بررسی خواهیم کرد.انواع آب‌انبارهای شهر بیرجند، از نظر شکل گنبدی مخزن آب، انواع سردرهای جناقی و تزیینات آن، راه پله‌ها، پاشیر، تزیینات پوشش(فاقد بادگیر) و نوع مصالح آن‌ها تقریباً مشابه هم‌اند و تفاوت‌های بسیار جزئی دارند. بررسی ساختمان آن‌ها، چگونگی شکل‌گیری، شیوه‌ی ساخت، شکل‌ و فرم شناسی آب‌انبارهای خراسان جنوبی و اینکه این سازه‌ها به صورت موقوفی و عمومی و گاهی شخصی ساخته شده‌اند، نیز در اکثرشان مشابه است.