بازتاب ساختارهای اجتماعی و فرهنگی در نقاشی‌های دوره زندیه موزه پارس شیراز؛ خوانشی بر مبنای نظریه بازتاب

چکیده مقاله

آثار هنری افزون‌بر ارزش‌های زیبایی‌شناختی، بازتابی از ساختارهای اجتماعی و فرهنگی زمانه خویش نیز به‌شمار می‌آیند. در میان رویکردهای جامعه‌شناسی هنر، نظریه بازتاب امکان مطالعه آثار هنری را به‌مثابه بازنمایی تجربه‌های تاریخی و مناسبات اجتماعی فراهم می‌سازد. مقاله حاضر با تکیه‌بر این رویکرد، به بررسی نحوه بازتاب ساختارهای اجتماعی و فرهنگی عصر زندیه در نقاشی‌های موجود در موزه پارس شیراز می‌پردازد. نوآوری این پژوهش در به‌کارگیری نظریه بازتاب برای تحلیل جامعه‌شناختی مجموعه نقاشی‌های دوره زندیه موزه پارس شیراز و تبیین هم‌زمان ابعاد اجتماعی، فرهنگی و بصری این آثار است؛ رویکردی که در مطالعات مرتبط با این مجموعه کمتر مورد توجه قرار گرفته است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و داده‌ها بر اساس مطالعه منابع کتابخانه‌ای و تحلیل بصری آثار گردآوری شده‌اند. از میان آثار دوره زندیه موجود در این مجموعه، هفت اثر به‌صورت هدفمند انتخاب شده‌اند تا امکان تحلیل عمیق‌تر مضامین اجتماعی و فرهنگی فراهم شود. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که این نقاشی‌ها افزون‌بر جنبه‌های زیبایی‌شناختی، بازتاب‌دهنده وجوه گوناگونی از زندگی اجتماعی دوره زندیه، از جمله ساختار قدرت، آموزش و فرهنگ، سنت‌های عرفانی و جلوه‌هایی از زندگی اجتماعی و مجالس طرب هستند. از این منظر، نقاشی‌های زندیه موزه پارس را می‌توان همچون اسنادی بصری در شناخت بخشی از فرهنگ و جامعه ایران در این دوره تاریخی مورد توجه قرار داد.