نقش قربانی شدن و نارسایی‌هیجانی در ارتباط بین کارکرد خانواده و شکایت‌های جسمانی: یک مدل میانجی ترتیبی

چکیده:

با توجه به شیوع روزافزون مشکلات هیجانی و رفتاری در نوجوانان و پیامدهای منفی آن بر عملکرد تحصیلی و اجتماعی، شناسایی عوامل روان‌شناختی مؤثر بر این مشکلات از اهمیت بالایی برخوردار است. هدف این پژوهش بررسی نقش میانجی‌گری قربانی شدن و نارسایی هیجانی در رابطه بین کارکرد خانواده و شکایات جسمانی در نوجوانان بود. این مطالعه از نوع توصیفی-همبستگی بوده و جامعه آماری آن را دانش‌آموزان دورۀ متوسطۀ اول شهرستان بیرجند در سال تحصیلی ۱۴۰۳–۱۴۰۲ تشکیل دادند که ۴۱۷ نفر از آنان به روش نمونه‌گیری در دسترس انتخاب شدند. ابزارهای پژوهش، شامل پرسشنامۀ کارکرد خانواده (FAD)، مقیاس قربانی شدن اولویوس (OBQ)، مقیاس نارسایی هیجانی تورنتو (TAS-20)  و پرسشنامۀ سلامت عمومی (GHQ-28)، بودند. داده‌ها با استفاده از تحلیل میانجی‌گری و بازنمونه‌گیری به روش بوت‌استرپ در نرم‌افزار SPSS تحلیل شدند. یافته‌ها نشان داد که کارکرد خانواده هم به صورت مستقیم (36/0- =β) و هم به صورت غیرمستقیم از طریق نقش میانجی‌گری قربانی شدن (03/0- =β) و نارسایی هیجانی (11/0- =β) بر شکایات جسمانی تأثیر معنادار دارد. همچنین، مسیر زنجیره‌ای قربانی شدن و نارسایی هیجانی نیز به‌عنوان مکانیزمی مؤثر در این رابطه تأیید شد (01/0- =β). بر اساس یافته‌ها می‌توان نتیجه گرفت که بهبود کارکرد خانواده و کاهش تجارب قربانی شدن همراه با تقویت مهارت‌های تنظیم هیجانی می‌تواند به‌عنوان راهبردی مؤثر در پیشگیری و کاهش شکایات جسمانی نوجوانان مورد استفاده قرار گیرد. این نتایج بر ضرورت طراحی مداخلات جامع در سطح خانواده و مدرسه با محوریت ارتقای کیفیت روابط خانوادگی و مقابله با قلدری تأکید دارد.