تحلیل نشانه شناسی عروسک لیلی عشایر بویراحمد بر اساس نظریه فرهنگی یوری لوتمان

Abstract

عشایر بویراحمد با فرهنگ و پوشش بومی خود، نقش مؤثری در حفظ و انتقال هویت فرهنگی دارند. یکی از جلوه-های این فرهنگ، عروسک لیلی است که مادران برای بازی و تربیت کودکان می¬ساختند. این عروسک، الگوبرداری از زن عشایر بوده و به¬عنوان میراث ناملموس در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. پژوهش حاضر بررسی می‌کند که: نظام¬های نشانه‌شناسی فرهنگ عشایر بویراحمد چه تأثیری بر عروسک لیلی گذاشته است؟ و تحلیل نشانه‌شناسی عروسک لیلی با نظریه فرهنگی یوری لوتمان چگونه تبیین می‌شود؟ هدف پژوهش، بررسی نقش فرهنگ بر ساختار عروسک لیلی با استفاده از سپهر نشانه¬ای لوتمان است. این نوشتار، کاربردی و توصیفی- تحلیلی با رویکرد نشانه‌شناسی فرهنگی لوتمان انجام شده است. اطلاعات به¬صورت کتابخانه¬ای، میدانی و مستندنگاری گردآوری شده¬اند. یافته¬ها نشان می¬دهد، فرهنگ مجموعه‌ای از نشانه‌ها است که از طریق زبان و رمزگان‌های قراردادی، هویت انسانی را شکل می‌دهد. سپهر نشانه¬ای با ویژگی‌هایی چون چندزبانی و دوگان‌محوری، امکان سازمان¬دهی معنا را فراهم می‌سازد؛ فضایی فرهنگی با مرزهای خودی/غیرخودی و نظم/بی‌نظمی که در آن معناها از طریق آیین‌ها، نمادها و ساختارهای دوگانی تولید و تفسیر می‌شوند. هنر با زبان خاص خود به تعمق معناهای فرهنگی کمک می‌کند. برای نمونه، دستمال رقص در دست لیلی، نشانه‌ای از نقش اجتماعی زن در آیین‌های شادی و حامل بار احساسی است. عروسک لیلی، بازنمایی زن عشایر، حامل ظرفیت‌های فرهنگی و نشانه‌ای است که در قالبی ملموس، به انتقال هویت و حافظه جمعی کمک می‌کند. این بازنمایی، ترجمه¬ای فرهنگی از واقعیت زیسته به متن نمادین است که با عبور از مرزهای فرهنگی، امکان تولید معنا را فراهم می‌سازد. ساختار و پوشش عروسک لیلی، آن را به نشانه‌ای میان فرهنگی بدل می‌سازد که میان سنت و بازآفرینی فرهنگی واسطه‌گری می‌کند.