انگیزه‌های بازتاب عشق در دیوان عارف قزوینی

چکیده مقاله

از میان انواع ادبی بی‌تردید ژانر غنایی گسترده‌ترین ژانر است. عده‌ای از پژوهشگران معاصر آن را قدیمی‌ترین ژانر ادبی دانسته‌اند و به شاخه‌های متعددی تقسیم کرده‌اند. یکی از مهم‌ترین مباحث در حوزۀ انواع ادبی و چه بسا مهم‌ترین مبحث در حوزۀ این نوع ژانر، عشق است. هدف از پژوهش پیش‌رو آن است تا به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی، انگیزه‌های مؤلّفۀ عشق در دیوان عارف قزوینی، بررسی و جلوه‌های گوناگون آن از منظر عارف بیان شود. از مجموع 229 عنوان شعری که در دیوان عارف قزوینی در قالب‌های گوناگون قصیده، غزل، مثنوی، دوبیتی، تک بیت و تصنیف ذکر شده است، قریب به 106 مورد به شکل مستقیم یا غیرمستقیم به مؤلّفۀ عشق اختصاص دارد؛ یعنی حدود 28/46 درصد از حجم کل دیوان عارف. قطعاً انگیزه‌های متعددی بر کاربرد این مؤلّفه در دیوان عارف مؤثر بوده است. بر اساس بررسی‌های صورت گرفته مهم‌ترین انگیزه‌های عارف قزوینی از کاربرد این مؤلّفه، وطن‌خواهی و عشق به وطن و سرزمین، تصنیف‌سازی و تجارب عشقی، عشق و محبت به دوستان و مردم، استقبال از اشعار عاشقانۀ دیگر شعرا، زندگی پرتب و تاب و فشارهای سیاسی بوده است.