نقیضه گویی در سنت فرزندنامه نویسی

چکیده مقاله

چکیده فرزندنامه از گونههای مهم و کهن ادبتعلیمی است که والدین باهدف آموزش علوم و تربیت دینی و اخالقی فرزندان نوشتهاند. فرزندنامهنویسان، همیشه با محدودیتهای رتوریکی روبرو هستند؛ بنابراین، در پی یافتن شگردهای بالغی برای رفع این مشکل هستند. نقیضهگویی، شگردی بالغی است که با هنجارشکن ِی سنّتهای اندرزی، باورهای نهادینهشده در مخاطبان را درهم میشکند و با اصل غافلگیری، میتواند موجب تأثیر بیشتر در مخاطب شود. نصایح شیخالمقامرین، نقیضهای است بر قابوسنامه که ابراهیم خراسانی برای فرزندش نوشته است. در این مقاله، با رویکرد تطبیقی و تحلیلی، کارکردهای نقیضهگویی در این اثر بررسی شد. شیخالمقامرین از دو سنّت همیشگیِ موجود در فرزندنامهها که »توجه به سودشخصیِ فضایل اخالقی« و »قضاوت مردمان زمانه« است، انتقاد میکند و از نقیضه بهره میبرد تا نخست، نابسامانیها و مفاسد روزگار خود را برای فرزندش تشریح کند تا با وارونهسازی، از رذایل اخالقی دور شود و همچنین، با نقیضه بر قابوسنامه، موجب ماندگاریِ اثر خود شود.