معماری ایرانی-اسلامی جنوب خراسان در سفرنامه ناصرخسرو

چکیده مقاله

مطالعة زمینه¬های گوناگون پیوند ادبیات و معماری، از جمله مباحث نوین در پژوهش¬های میان¬رشته¬ای است. پژوهش حاضر در پی آن است تا جلوه¬هایی از معماری ایرانی-اسلامی و فضاهای شهری منطقة خراسان جنوبی را که در سفرنامة ناصرخسرو بازتاب یافته بررسی کند و ارزش مطالعات ایران¬شناسی آن را نشان دهد. اگرچه ناصرخسرو در اثرش توصیفات و شروح ارزشمندی از معماری ایران را بازگو کرده، آن¬چه در این تحقیق مدنظر است شرحی مختصری است که وی از شهر طبس، تون (فردوس) و قاین، به دست می¬دهد. بنابر متن سفرنامه¬، شهرستان طبس دیوار نداشته، حال آن¬که در شهر تون حصارهای محکم بوده است. اشاره به وجود کاریزهای مهم و باعظمت در شهر تون و بویژه گناباد، سبک معماری ایرانی را نشان می¬دهد. از دقایق معماری کتاب، وصفی است که از شهرسازی قاین ارائه می¬شود: دور شهر خندق حفر شده که خود از ویژگی¬های معماری ایرانی است؛ مسجدِ آدینة قاین که مهم¬ترین نماد معماری اسلامی در این منطقه به شمار می¬رفته دارای طاق بسیار بزرگی بوده که در خراسان نظیر نداشته؛ و دیگر آن¬که سقف همة خانه¬ها گنبدی-شکل بوده که نمادی از روحیة معنوی و اخلاق¬گرای مردم بوده است. به یقین، ویژگی¬های بارز این نوع معماری¬ ایرانی-اسلامی را در درونگرایی، مردم¬واری و نیارش می¬توان مشاهده کرد.