نقش هنر در تجلی حس عبادی و معنوی در معماری و مرمت مسجد جامع اصفهان و کلیسای جامع شارتر

چکیده مقاله

مسجدجامع‌اصفهان، یکی از نخستین مساجد اسلامی در ایران است. در مقابل، کلیسای‌جامع‌شارتر نیز یکی از نخستین کلیساهای اروپا است. هدف اصلی این پژوهش بررسی نقش هنر در تجلی حس عبادی و معنوی در معماری و مرمت با مطالعه‌ای تطبیقی میان این دو بنای تاریخی، بر اساس کاربرد هنرهای مختلف در بستر تاریخی خود است. دو پرسش‌ پژوهش عبارتند از: مسجدجامع‌اصفهان و کلیسای‌‌جامع ‌شارتر، افزون بر کارکرد مذهبی، چه کارکردهای دیگری در ادوار مختلف تاریخی داشته‌اند؟ چه هنرهای مشترکی در این دو اثر تاریخی بکار رفته است؟ در این پژوهش تطبیقی، از روش تحلیل مضمون استفاده شده و تمرکز بر مقایسه فرم، نقش اجزاء، و عناصر بصری دو بنا قرار گرفته است. داده‌ها به شیوه کتابخانه‌ای و عکس‌برداری گردآوری شده‌اند. نتایج تحقیق حاکی از آن است که هر دو بنای‌مذهبی، علاوه بر نقش عبادی، کارکردهایی متنوع از جمله کارکرد اجتماعی، سیاسی، تجاری، فرهنگی، علمی، آموزشی و گردشگری دارند. در این دو اثر، برخی از هنرها نظیر گچ‌بری و کاشی‌کاری به عنوان جلوه‌هایی از هنرهای مشترک، وجوه اشتراک دیگری نیز از جمله، نقش مکان به عنوان خانه خدا و فضای مقدس، تعلق به نخستین دوره‌های معماری مذهبی، مشارکت حکومت و مردم در ساخت و مرمت، تجربه بازسازی در ادوار مختلف، تنوع در سبک‌های معماری و زبان بصری مشترک در نقوش هندسی در هر دو بنا مشاهده می‌شود. وجود فضاهایی چون مدرسه، کتابخانه و منابع آبی در هر دو بنا مشهود است. البته برخی حکومت‌ها در راستای مشروعیت ‌بخشی به حکومت خود، اقدام به مرمت و توسعه یا الحاق بخش‌های مختلف به این بناها کرده‌ و با احداث سردر و کتیبه‌نویسی در مسجد و ساخت درگاه مخصوص ورود سلاطین در کلیسا این مشروعیت‌بخشی را به ثبت رسانده‌اند. در مجموع، دو اثر تاریخی نه‌تنها بازتاب‌دهنده‌ی هویت دینی، بلکه تجلی‌گر تعامل مردم و حکومت در شکل‌گیری و تداوم حیات فرهنگی و اجتماعی آن‌ها هستند.