پرورش علاقه موقعیتی در بافت‌های آموزشی: مرور نظام‌مند راهبردها، پیشایندها و پیامدها

چکیده مقاله

زمینه: علاقه موقعیتی، حالتی روان‌شناختی و گذراست که توسط محیط برانگیخته می‌شود و نقشی کلیدی در فعال‌سازی یادگیری، تقویت انگیزش و افزایش درگیری تحصیلی دانش‌آموزان دارد. این نوع علاقه با تحریک کنجکاوی، می‌تواند به درگیری شناختی، عاطفی و رفتاری عمیق‌تر با محتوای آموزشی منجر شود. از این‌رو، شناسایی منابع و شیوه‌های پرورش آن برای طراحی آموزش‌های مؤثر و جذاب، اهمیت ویژه‌ای دارد. هدف: هدف این پژوهش، ارائۀ مروری نظام‌مند و جامع بر راهبردها، پیشایندهای آموزشی و محیطی مؤثر بر علاقۀ موقعیتی، فرآیند توسعۀ آن به علاقه پایدار و پیامدهای آن بر یادگیری در محیط‌های آموزشی گسترده، بر اساس پژوهش‌های جهانی است. روش: پژوهش حاضر با رویکرد مرور نظام‌مند بر اساس مجموعه‌ای گسترده از مقاله‌های مرتبط و در دسترس دربارۀ علاقه موقعیتی انجام شد. داده‌ها از پایگاه‌های اطلاعاتی بین‌المللی (Google Scholar, Web of Science, ProQuest) و داخلی (Magiran, Sid) در بازۀ زمانی 1993-2025 گردآوری شدند. پس از مراحل شناسایی، غربالگری و ارزیابی مقاله‌ها بر مبنای معیارهای ورود و خروج، از میان 368 مقالۀ اولیه، در نهایت 88 پژوهش وارد تحلیل نهایی شد. یافته‌ها: نتایج مرور نظامند نشان داد که پیشایندهای اصلی علاقه موقعیتی شامل راهبردهای آموزشی فعال و معنادار (نظیر مداخلات ارزش کاربردی، بحث و همکاری)، ویژگی‌های تکلیف (مانند تازگی و چالش بهینه)، حمایت عاطفی و آموزشی معلم، ایجاد جو مثبت در کلاس و استفاده هدفمند از فناوری‌های آموزشی (مانند واقعیت افزوده و مجازی) است. از سوی دیگر، پیامدهای کلیدی علاقه موقعیتی، شامل افزایش درگیری تحصیلی (عاطفی، شناختی و رفتاری)، پایداری و تنظیم تلاش در مواجهه با دشواری‌ها، به‌کارگیری راهبردهای یادگیری عمیق، تجربه عواطف مثبت و تسهیل فرآیند تغییر مفهومی است. این سازه، نقشی میانجی و کلیدی در فرآیند یادگیری ایفا می‌کند، هرچند رابطۀ آن با پیشرفت تحصیلی عمدتاً غیرمستقیم است. نتیجه‌گیری: به مربیان و طراحان آموزشی پیشنهاد می‌شود برای بهبود یادگیری، علاقه موقعیتی را به‌طور هدفمند پرورش دهند. راهبردهای آموزشی فعال، معنادار و شخصی‌سازی‌شده، همراه با حمایت معلم و بهره‌گیری هوشمندانه از فناوری، می‌توانند به برانگیختن و حفظ علاقه کمک کنند و زمینه‌ساز درگیری تحصیلی، یادگیری عمیق و رشد علاقه پایدار شوند.