طراحی الگوی پیشگیری از اعتیاد از دیدگاه نوجوانان سالم، نوجوانان درگیر اعتیاد و متخصصین حوزه اعتیاد؛ رویکرد ترکیبی/ علوم پزشکی مشهد

چکیده مقاله

زمینه و هدف: اعتیاد نوجوانان یکی از پیچیده‌ترین آسیب‌های اجتماعی است که نیازمند الگوهای پیشگیرانه بومی و چندبعدی می‌باشد. پژوهش حاضر با هدف طراحی الگوی پیشگیری از اعتیاد نوجوانان با تمرکز بر بافت اجتماعی و فرهنگی شهر بیرجند انجام شد. مواد و روش‌ها: این پژوهش با رویکرد آمیخته (کیفی-کمی) انجام شد. در بخش کیفی، مشارکت‌کنندگان شامل سه گروه بودند: ۸۰ نفر شامل نوجوانان درگیر اعتیاد (۳۳ نفر)، نوجوانان سالم (۳۲ نفر) و متخصصان حوزه اعتیاد (۱۵ نفر) که با روش نمونه‌گیری هدفمند تا حد اشباع نظری انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها، مصاحبه‌های نیمه‌ساختارمند عمیق بود که بر اساس روش تحلیل مضمون کراسول و کلارک (۲۰۱۷) تحلیل گردید. برای اطمینان از اعتبار پژوهش، از استراتژی‌های مشارکتی و تطبیق توسط اعضاء (روس و جوهانسون، ۲۰۲۰) استفاده شد. در بخش کمی، برای اعتبارسنجی الگوی طراحی شده، از تکنیک دلفی با مشارکت ۱۵ متخصص و پرسشنامه ۹۴ آیتمی استفاده گردید. یافته‌ها: تحلیل مضامین منجر به شناسایی راهکارهای پیشگیری در سه سطح فراگیر گردید: ۱. راهکارهای فردی و بین‌فردی (ارتقای تاب‌آوری، مدیریت هیجان و مهارت‌های زندگی)، ۲. راهکارهای خانواده‌محور (اصلاح سبک‌های فرزندپروری، نظارت هوشمندانه و تقویت بنیان‌های عاطفی) و ۳. راهکارهای اجتماعی، فرهنگی و محیطی (مدیریت فضای مجازی، کنترل دسترسی و نقش بازدارنده مدرسه). نتایج مرحله دلفی نشان داد که الگوی طراحی شده با ۹۴ راهکار استخراجی، از سوی متخصصان مورد تأیید قرار گرفت و اجماع کارشناسی بالایی در مورد مؤلفه‌ها و ساختار شبکه مضامین حاصل شد. نتیجه‌گیری: الگوی طراحی شده یک چارچوب چندسطحی، شبکه‌ای و بومی ارائه می‌دهد که نشان‌دهنده ضرورت هم‌افزایی میان نهادهای فردی، خانوادگی و اجتماعی است. این الگو می‌تواند به عنوان مبنایی برای سیاست‌گذاران و مربیان در جهت تدوین برنامه‌های پیشگیرانه هدفمند در مناطق با ویژگی‌های مشابه شهر بیرجند مورد استفاده قرار گیرد.