تدوین الگوی سیستمی چندسطحی فساد در بخش دولتی: شناسایی عوامل و بازدارنده‌ها

چکیده مقاله

فساد در بخش دولتی پدیده‌ای چندسطحی است که از برهم‌کنش متغیرهای ساختاری، نهادی و فردی شکل می‌گیرد و پیامدهای آن کارآمدی حکمرانی و اعتماد عمومی را تضعیف می‌کند. پژوهش حاضر بدنبال آن است تا با تمرکز بر بخش دولتی، عوامل و بازدارنده‌های فساد را در سطوح مختلف و با در نظر گرفتن زیرسیستم‌های سازمانی مورد شناسایی قرار دهد و الگویی سیستمی و چندسطحی برای تبیین این مسئله ارائه کند. پژوهش با رویکرد کیفی و بر مبنای پارادایم تفسیرگرایی انجام شد. داده‌ها از طریق ۱۵ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خبرگان دولتی و دانشگاهی و تا دستیابی به اشباع نظری گردآوری و با تحلیل مضمون بررسی شدند. نمونه‌گیری به‌صورت گلوله‌برفی از میان خبرگان دولتی و دانشگاهی انجام شد. اعتبار یافته‌ها بر اساس معیارهای کیفی و پایایی بین‌کدگذاران از طریق شاخص کاپا با مقدار 74/0 تایید گردید. یافته‌ها نشان داد فساد در بخش دولتی در شش سطح به‌هم‌پیوسته مدیریتی-ساختاری، سیاسی، قانونی-قضایی، فردی-اخلاقی، اقتصادی و فرهنگی-اجتماعی قابل تبیین است. بر اساس یافته های پژوهش برای عوامل فساد و بازدارنده های آن بصورت متقارن شش سطح شناسایی گردیدند که در عوامل فساد، سطح مدیریتی- ساختاری با نُه مضمون فرعی، سطح سیاسی با دو مضمون فرعی، سطح قانونی- قضایی با چهار مضمون فرعی، سطح فردی- اخلاقی با سه مضمون فرعی، سطح اقتصادی با سه مضمون فرعی و سطح فرهنگی- اجتماعی با سه مضمون فرعی بودند. همچنین در سطوح بازدارنده ها سطح مدیریت- ساختاری با چهار مضمون فرعی، سطح سیاسی با سه مضمون فرعی، سطح قانونی-قضایی با سه مضمون فرعی، سطح فردی-اخلاقی با دو مضمون فرعی، سطح اقتصادی با سه مضمون فرعی و نهایتا سطح فرهنگی- اجتماعی با سه مضمون فرعی در طراحی الگوی نهایی شناسایی شدند. الگوی پیشنهادی نشان می‌دهد فساد نه محصول یک عامل منفرد، بلکه نتیجه تعامل نظام‌مند سطوح مختلف است و مداخلات سیاستی مؤثر مستلزم رویکردی یکپارچه و چندسطحی است.