کارکرد آموزش و به بیانی دقیق­تر «تدریس» از ساحت نظام آموزش و پرورش و آموزش عالی حذف ناشدنی است. نهاد مدرسه و دانشگاه به­عنوان نهادهای اجتماعی مؤثر و مولّد به کیفیت ارتباط عوامل انسانی و بیش از همه به  تعامل معلم و فراگیران آن وابسته است. آموزش و به­طور خاص تدریس، موضوع و عنصری جوهری است. این پرسش که انتظار از نظام­ها و مراکزآموزشی چیست؟آنان  باید در پی کدام اهداف باشند؟  کدام اهداف فاخر یادگیری باید مورد نظر و جستجو شود؟ روش و یا روش­های رسیدن به اهداف کدام است؟  و فرآیند یاددهی – یادگیری باید بر کدام رکن و ارکان استوار شود؟ غایت همه کشش­ها و کوشش­های تربیتی، تدریس و یادگیری چیست؟ دانش­آموختگان نظام آموزشی باید  چه ویژگی­ها ومهارت­هایی در آنان پرورش یابد؟ اینها پرسش‌های بنیادی است که باید مجموعه عوامل در نظام آموزشی به خدمت گرفته شودتا نتایج مطلوب حاصل شود. فراتر از انتقال دانش و یا پرورش مهارت در افراد، نظام آموزشی باید الهام بخش  فراگیران خود باشد. مهم‌ترین هدف تعلیم و تربیت، ترسیم فلسفه زندگی است که کرامت و شرافت انسانی را به امور انسانی واردکند. هدف، تولید و انتقال اطلاعات و ایجاد مخزن و مخازن دانش نیست، وظیفه بنیادی کمک به رشد همه جانبه  فراگیران است. هدف، تربیت انسان و تربیت نسل متعهد، مستقل و مسئول است. تا آنان دریابند چه کسانی هستند؟کجا باید بروند؟ و اهداف آنان چیست؟ تا بتوانند هدف و یا اهداف متعالی­تر برای زندگانی­ جستجو کنند و به انسان بهتر و بهتری تبدیل شوند.

این هدف و یا اهداف چگونه محقق خواهد شد؟ در پاسخ مجموع عوامل به شکل سیستمی یا منظومه‌ای مورد توجه است که به­ویژه فرآیند یاددهی- یادگیری(تدریس) شایسته تأمل است. برون­داد نظام آموزشی تا حد زیادی مرهون مجموعه عوامل مختلف و به­خصوص نقش و کارکرد معلم و فراگیران است. معلمان آگاه، مسلط، قدرتمند، متفکر و متعهد، خوب می‌دانندکه انتقال موفقیت­آمیز هر دانشی به دیگران به همراه نگرش، از بزرگ­ترین شادی­ ونشاط زندگی است. هیچ احساس به اندازه دانستن تأثیر روش آموزشی و تدریس بر فراگیران و دانستن اینکه آنها از آغاز دوره تحصیلی چقدر آموخته­اند وتوانایی  انجام چه کارهایی دارند، هیجان انگیز نیست. قلب مدرسه و کلاس درس، یادگیری و بهبود تدریس و فرآیندهای یاددهی-یادگیری است، لیکن این فرآیند گاه با دشواری‌هایی روبرو است. اینکه فراگیران با نشاط وارد کلاس درس شوند و با نشاط محیط آموزشی را ترک کنند، اتفاق ساده‌ای نیست. چنین احساسی هم برای معلم و هم فراگیران، چند پرسش را طرح می­کند.  اینکه چگونه می‌توان فرآیند یاددهی- یادگیری را تسهیل، با نشاط و  هیجان انگیز نمود؟ چگونه می­توان مجموعه فرصت­های یادگیری و فرآیند یاددهی- یادگیری را  توسعه و تعمیق بخشید ؟ آیا معلم می‌تواند یک تدریس فوق‌العاده داشته و برانگیزه‌های مخاطبان خود تأثیرگذارد؟ آیا اساساً تدریس، قابل برنامه­ریزی است؟ آیا تدریس، مهارت است و آن مستلزم چه مهارت­هایی است؟ آیا معلم خود می‌تواند مخل جریان یادگیری باشد؟ سهم معلم در  اثربخشی فرآیند یاددهی- یادگیری به چه میزان است؟ نقش معلم، در صحنه‌پردازی یادگیری، یاری‌دهندگی و تسهیل­کنندگی به چه میزان است؟ اگر جمله تلاش­ها وکوشش‌های آموزشی و تربیتی، صرف وقت و هزینه مادی و معنوی در نظام‌های آموزشی، در کلاس­های درس جستجو شود، پرسش آن است که  فرآیند تدریس با چه کیفیتی باید جریان یابد؟ آیا برای بهتر شدن آن شیوه و یا شیوه­هایی وجود دارد؟  با اذعان به اینکه برای تدریس بهتر، هیچ فرمول جادویی وجود ندارد، اما این باور را باید صحّه گذاشت که با رویکردی علمی و نظام­مند، تسلط بر دانش نظری و استفاده از خلاقیت وتوان هنری، معلم می­تواند تدریس مؤثری داشته باشد و اینکه« معلمان خوب، خوب به‌دنیا نمی­آیند، بلکه ساخته می­شوند». برای تدریس به مهارت­های  وسیعی نیاز است تا  پویایی فرآیند یاددهی- یادگیری و پایداری نتایج آن تضمین گردد. برای یاد دادن، باید به­طور مداوم یادگرفت و تجارب وآموخته­ها را بهسازی نمود و ارتقا داد.

 بدین منظورکتاب حاضر، تلاشی در جهت استوار کردن تدریس بر مبانی نظری و علمی، از رهگذر تبیین روش­ها، ارکان و مهارت­های تدریس بوده­که در 3 بخش و 12 فصل تدوین یافته است. در 5  فصل بخش اول، نگاهی به مفاهیم، نقش و دیگر ابعاد کنشی معلم، ماهیت و انواع روش­های تدریس، شیوه یادگیری الکترونیکی، تدریس به شیوه معکوس و یادگیری و یا آموزش به شیوه ترکیبی؛ بخش دوم به ارکان چهارگانه تدریس(هدف، پیش سازمان­دهنده، تدریس و ارزشیابی) در 4 فصل به­طور مجزا و در 3 فصل بخش سوم به ماهیت و اجزای طرح درس، مهارت­های تدریس و مدیریت کلاس و نوع شناسی شخصیت معلم پرداخته شده است. به‌منظور تعمیق مطالب، در هر فصل به اقتضا پرسش‌هایی(بیش از 90 پرسش) یا همان «قاب اندیشه»مطرح شده است که زمینه­ای برای پژوهش و جستجوگری فراگیران است که توصیه می­شود برای تعمیق مباحث، مورد توجه مدرسان و استادان محترم قرار گیرد.

این کتاب که حاصل مطالعات و دستاوردهای علمی(تألیفات) و تجربی در حوزه یادگیری و تدریس در ترم‌های متوالی دوره‌های تحصیلی­کارشناسی و نیز تحصیلات تکمیلی است، امید که مورد استفاده دانشجویان رشته‌های‌علوم‌تربیتی و روان­شناسی، دانش‌پژوهان، اعضای هیأت علمی، مدرّسان و معلمان و دانشجو معلمان علاقمند به مسائل یادگیری و تدریس قرار گیرد. موجب امتنان خواهد بود، خوانندگان محترم نظرات اصلاحی ارزشمند خود را ارائه نمایند تا با اصلاح و ویرایش کار در نوبت­های بعد، بر غنای مطالب افزوده شود[1]. لازم می­دانم مراتب سپاسگزاری خود از دانشجویان که در دوره کارشناسی ارشد و دکتری در کلاس‌های درس با نکته‌سنجی و بازخوردهای لازم بر غنای این کتاب افزودند، ابراز نمایم. هم چنین مؤلف لازم می­داند مراتب سپاس خود از مدیریت و همکاران محترم انتشارات جهاد دانشگاهی خراسان جنوبی که زمینه  نشر این اثر را فراهم نمودند، ابراز و برای آنان آرزوی توفیق ‌نماید. درباره روش­ها و فنون تدریس، کتاب­های گوناگون انتشار یافته است که مؤلف در حد توان از آنها بهره گرفته است. امید که ساختار و مباحث این کتاب به­گونه­ای تنظیم شود که مخاطبان آن یعنی دانشجویان و دانش­پژوهان، استادان و معلمان بهره لازم را ببرند. باید اذعان داشت که فرآیند تدریس (یاددهی-‌یادگیری) ناظر بر موقعیت‌هایی است که بسیار پیچیده است و تصمیمات معلم همیشه مشخص، مشهود و تعمیم‌پذیر نیست. شایسته است معلم با استفاده از دانش­ و مبانی نظری تدریس فراهم آمده، تأمل و با اتکای به توان خلاقیت خود، فرآیند تدریس را هدایت کند. ذخیره دانش اگر به‌درستی شکل یابد، در عمل توشه­ ارزشمندی برای معلمانی خواهد بود که در جستجوی راه‌حل‌های مناسب و مرتبط با فرآیند یاددهی – یادگیری‌اند. انتظار آن است که مباحث این کتاب، در خدمت شکل‌گیری چنین توشه‌ای قرار گیرد.

وَمَا تَوْفِیقِی إِلا بِاللهِ عَلَیْهِ تَوَکلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ

توفیق من جز به [یارى] خدا نیست،  بر او توکل کرده‏ام و به سوى او بازمى‏گردم (هود/88).

هادی پورشافعی

دانشگاه بیرجند

بهار-1401